Biên tập bản dịch máy có hai mức chính: mức nhẹ chỉ sửa cho đúng nghĩa và đọc hiểu được, mức đầy đủ sửa đến khi bản dịch đứng ngang một bản do người dịch làm từ đầu. Hai mức khác nhau về thời gian, về trách nhiệm và về thứ khách nhận được. Nhận việc mà không nói rõ mức nào là nguồn cãi vã quen thuộc nhất trong nghề: khách nghĩ mình mua bản dịch hoàn chỉnh, người dịch nghĩ mình chỉ được trả để sửa lỗi nghĩa.
Bài này dành cho biên dịch viên đang nhận ngày càng nhiều đơn kiểu "đã có bản máy, nhờ sửa lại", và cho người đặt dịch muốn hiểu mình đang yêu cầu gì. Phần cuối có các bước chốt mức biên tập với khách và những chỗ người biên tập hay sửa quá tay hoặc sửa thiếu.
Biên tập bản dịch máy khác dịch từ đầu ở chỗ nào
Khi dịch từ đầu, người dịch đọc văn bản nguồn, hiểu ý, rồi tự dựng câu tiếng Việt. Khi biên tập bản dịch máy, thứ tự đảo lại: trước mặt đã có một câu tiếng Việt do máy dựng, người biên tập so nó với câu gốc, quyết định giữ, sửa hay viết lại. Việc chính không còn là sáng tạo câu mà là phán đoán: câu máy đưa ra đúng tới đâu, sai ở chữ nào, và sửa bao nhiêu là đủ.
Sự khác biệt này kéo theo một cái bẫy về tâm lý. Câu có sẵn trước mắt tạo ra quán tính; người biên tập dễ chấp nhận cách diễn đạt của máy vì nó "cũng được", trong khi nếu tự dịch thì sẽ viết khác và hay hơn. Ngược lại, có người không tin máy nên xoá hết rồi viết lại, tốn thời gian hơn cả dịch từ đầu mà vẫn tính công theo đơn giá biên tập.
Các tổ chức tiêu chuẩn quốc tế đã có văn bản riêng cho việc này: ISO 18587 mô tả yêu cầu đối với dịch vụ biên tập bản dịch máy và phân biệt hai mức nhẹ và đầy đủ. Bạn không cần thuộc tiêu chuẩn, nhưng nên biết khái niệm hai mức đã được thừa nhận rộng rãi, không phải cách nói tuỳ tiện của một công ty. Khi trao đổi với khách nước ngoài, cụm "light post-editing" và "full post-editing" thường được hiểu giống nhau ở mọi nơi.
Mức nhẹ: sửa đến đâu thì dừng
Mục tiêu là hiểu đúng, không phải hay. Bản dịch sau biên tập nhẹ phải truyền đúng thông tin của bản gốc, không sai nghĩa, không thiếu ý, không có câu gây hiểu lầm. Câu văn có thể còn cứng, còn mùi dịch, từ ngữ chưa tự nhiên nhất, và như vậy là chấp nhận được.
Sửa lỗi nghĩa, lỗi số, lỗi phủ định. Đây là ba nhóm bắt buộc phải sửa ở mọi mức. Một con số chép sai, một chữ "không" bị rơi hay một điều kiện bị đảo có thể làm hỏng cả tài liệu, dù phần còn lại đọc rất trôi.
Không sửa vì sở thích. Nếu câu máy đã đúng nghĩa và người đọc hiểu được, người biên tập mức nhẹ để nguyên, kể cả khi bản thân thấy có cách nói đẹp hơn. Sửa vì sở thích làm mất đúng thứ khách đang trả tiền để tiết kiệm: thời gian.
Thuật ngữ chỉ cần đúng, chưa cần đồng bộ tuyệt đối. Ở mức nhẹ, bạn sửa thuật ngữ sai hẳn. Việc đưa mọi thuật ngữ về một cách viết thống nhất trong cả tài liệu thường thuộc mức đầy đủ, trừ khi khách yêu cầu riêng.
Tên riêng và chữ viết tắt phải đúng. Tên người, tên tổ chức, tên sản phẩm bị máy dịch nghĩa hoặc bỏ dấu sai thì phải trả về đúng dạng. Đây không phải chuyện thẩm mỹ: một cái tên sai khiến người đọc tra cứu không ra hoặc hiểu nhầm sang đơn vị khác.
Định dạng giữ như máy trả về, trừ chỗ vỡ. Bảng lệch cột, dấu đầu dòng mất, tiêu đề bị dính vào đoạn văn thì sửa; còn chọn kiểu chữ, căn lề cho đẹp không thuộc phạm vi mức này.
Mức đầy đủ: bản dịch phải đạt như người dịch làm
Biên tập mức đầy đủ đặt ra chuẩn cao hơn hẳn: người đọc cuối không nên đoán được bản dịch xuất phát từ máy. Để đạt chuẩn đó, người biên tập phải làm thêm những việc mà mức nhẹ bỏ qua.
- Viết lại câu đúng nghĩa nhưng sai giọng: tài liệu gửi khách hàng không được đọc như văn bản hành chính, thư nội bộ không được trang trọng như hợp đồng.
- Đồng bộ thuật ngữ trong toàn bộ tài liệu và khớp với bảng thuật ngữ khách cung cấp, kể cả những chỗ máy dịch đúng nhưng dùng từ khác với lần trước.
- Chỉnh xưng hô cho nhất quán: cùng một chữ "you" trong tài liệu hướng dẫn phải là "bạn" hoặc "quý khách" từ đầu tới cuối, không nhảy qua lại.
- Sửa trật tự thông tin trong câu cho tự nhiên với người Việt, ví dụ đưa trạng ngữ thời gian lên đầu, tách câu bị động dài thành câu chủ động.
- Kiểm định dạng đầy đủ: số, ngày tháng, đơn vị, viết hoa, dấu câu theo quy ước tiếng Việt, tiêu đề và chú thích khớp với nội dung.
- Đọc lại toàn văn bản tiếng Việt mà không nhìn bản gốc, để bắt những đoạn đúng từng câu nhưng ghép lại thì rời rạc.
Vì khối lượng việc như vậy, biên tập mức đầy đủ trên một bản máy chất lượng kém có khi lâu không kém dịch từ đầu. Đó là lý do người biên tập có kinh nghiệm thường xin xem trước một đoạn mẫu rồi mới nhận mức đầy đủ.
Loại tài liệu nào hợp mức nào
Không có quy tắc cứng, nhưng có thể chọn theo câu hỏi: ai đọc bản dịch, đọc để làm gì, và sai một chữ thì hậu quả ra sao. Bảng dưới là gợi ý để bàn với khách, không phải quy định.
| Loại tài liệu | Người đọc và mục đích | Mức gợi ý |
|---|---|---|
| Thư từ nội bộ, ghi chú họp, tài liệu tham khảo để nắm ý | Nhân viên đọc để biết nội dung, đọc xong là bỏ | Mức nhẹ |
| Bài báo, báo cáo nước ngoài để nghiên cứu nội bộ | Người làm chuyên môn cần hiểu đúng số liệu và lập luận | Mức nhẹ, sửa kỹ số và thuật ngữ |
| Tài liệu hướng dẫn sử dụng, sổ tay nhân viên | Người dùng làm theo từng bước | Mức đầy đủ |
| Trang giới thiệu, tài liệu bán hàng, nội dung đăng công khai | Khách hàng, công chúng; giọng văn quyết định ấn tượng | Mức đầy đủ, thường cần thêm dịch sáng tạo |
| Hợp đồng, tài liệu y tế, giấy tờ nộp cơ quan | Người ra quyết định; sai một chữ có hậu quả pháp lý hoặc sức khoẻ | Mức đầy đủ, hoặc cân nhắc dịch từ đầu |
Dòng cuối của bảng cần nói thêm một câu: với những tài liệu này, câu hỏi đầu tiên không phải là chọn mức biên tập nào mà là có nên dùng dịch máy hay không. Trách nhiệm về bản dịch vẫn thuộc về người ký tên trên bản dịch, bất kể bản nháp đầu tiên do ai làm ra.
Một tài liệu cũng có thể chia làm hai mức. Ví dụ giả định: một bộ hồ sơ thầu gồm phần thuyết minh kỹ thuật dài và phần điều kiện hợp đồng ngắn. Phần thuyết minh để nội bộ nắm ý có thể biên tập nhẹ, còn phần điều kiện hợp đồng phải làm đầy đủ. Chia như vậy giúp khách tiết kiệm mà không đánh đổi chỗ quan trọng, miễn là ranh giới giữa hai phần được ghi rõ trong xác nhận nhận việc.
Chốt mức biên tập với khách trước khi nhận việc
Phần lớn tranh chấp sau khi giao bài bắt nguồn từ chỗ hai bên hiểu khác nhau về chữ "sửa lại". Mấy bước dưới đây mất mười lăm phút nhưng tránh được nhiều ngày giải thích.
- Hỏi khách bản dịch sẽ dùng vào việc gì và ai đọc. Câu trả lời thường tự quyết định mức biên tập.
- Xin xem toàn bộ bản máy, hoặc ít nhất ba đoạn rải đều ở đầu, giữa và cuối tài liệu. Chất lượng bản máy hay giảm ở phần bảng biểu và phụ lục.
- Biên tập thử một đoạn khoảng nửa trang theo mức khách muốn, gửi kèm bản gốc và bản máy để khách thấy rõ đã sửa những gì.
- Ghi mức biên tập vào xác nhận nhận việc bằng một câu cụ thể, ví dụ "biên tập mức nhẹ: sửa lỗi nghĩa, số, phủ định, thuật ngữ sai; không chỉnh văn phong".
- Nói trước cách xử lý khi bản máy quá kém: chuyển sang dịch lại từng đoạn và tính công theo cách khác, thay vì âm thầm làm thêm rồi phàn nàn sau.
- Hỏi khách có bảng thuật ngữ, bản dịch cũ hay tài liệu tham chiếu không. Có những thứ này, mức đầy đủ nhanh hơn đáng kể.
Nếu khách gửi tài liệu chứa thông tin cá nhân hoặc bí mật kinh doanh, nên hỏi luôn bản máy được tạo bằng công cụ nào, có phải bản trả phí có cam kết không lưu dữ liệu hay không. Khi bạn tự chạy dịch máy cho khách, che tên người, số giấy tờ, số tài khoản trước khi đưa vào công cụ, và ghi rõ điều đó trong thoả thuận.
Những chỗ người biên tập hay sửa quá tay hoặc sửa thiếu
Sau một thời gian làm, mỗi người biên tập có thói quen riêng. Dưới đây là những lệch chuẩn hay gặp nhất, nhìn từ phía người duyệt bài.
- Sửa quá tay ở mức nhẹ: đổi "sử dụng" thành "dùng", đổi "tuy nhiên" thành "nhưng" ở khắp tài liệu. Không sai, nhưng mất thời gian và có khi làm lệch với thuật ngữ khách đã quen.
- Sửa thiếu ở mức đầy đủ: giữ nguyên cấu trúc câu của máy vì từng chữ đều đúng, kết quả là cả đoạn đọc như dịch từng chữ.
- Bỏ qua câu ngắn: mắt dồn vào câu dài khó, trong khi câu ngắn như tiêu đề, nhãn nút, chú thích ảnh lại hay sai nhất vì thiếu ngữ cảnh.
- Tin phần lặp lại: một đoạn xuất hiện ba lần, người biên tập sửa lần đầu rồi chép cho hai lần sau, không để ý máy dịch ba lần ba kiểu khác nhau.
- Không đọc bản gốc ở đoạn trôi chảy: đoạn tiếng Việt đọc hay thường được cho qua, trong khi máy có thể đã bỏ cả một mệnh đề.
Cách sửa thói quen hiệu quả nhất là thỉnh thoảng nhờ đồng nghiệp đọc chéo một bài của mình và chỉ ra chỗ sửa thừa, chỗ sửa thiếu. Người biên tập tự đánh giá mình thường không thấy hai lỗi này.
Câu hỏi thường gặp
Biên tập bản dịch máy mức nhẹ có cần người biết ngoại ngữ không?
Có. Muốn biết câu máy dịch đúng hay sai phải đọc được bản gốc. Người chỉ đọc bản tiếng Việt có thể sửa chính tả, sửa câu cho xuôi, nhưng không phát hiện được lỗi nghĩa, lỗi bỏ sót hay phủ định bị đảo, vốn là phần quan trọng nhất của mức nhẹ.
Biên tập mức đầy đủ có nhanh hơn dịch từ đầu không?
Thường nhanh hơn khi bản máy tốt và văn bản có cấu trúc rõ, ví dụ tài liệu kỹ thuật lặp nhiều. Với văn bản văn chương, quảng cáo hoặc bản máy chất lượng thấp, thời gian có thể gần bằng hoặc hơn dịch từ đầu, nên cần xem mẫu trước khi báo thời hạn.
Khách chỉ nói sửa lại bản dịch máy thì hiểu là mức nào?
Không nên tự đoán. Hãy hỏi lại khách bản dịch dùng vào việc gì và gửi một đoạn biên tập thử. Nếu khách vẫn không rõ, ghi mức bạn đề xuất vào xác nhận nhận việc để hai bên cùng có một căn cứ khi nghiệm thu.
Có nên nói với người đọc cuối rằng bản dịch xuất phát từ máy không?
Tuỳ thoả thuận giữa bạn và khách, và tuỳ quy định của nơi nhận tài liệu. Một số nơi yêu cầu khai rõ cách tạo bản dịch. Điều chắc chắn là người ký bản dịch chịu trách nhiệm về nội dung, dù bản nháp ban đầu được tạo bằng cách nào.
Biên tập bản dịch máy mức nhẹ có phải sửa chính tả không?
Có, lỗi chính tả rõ ràng và lỗi dấu câu làm sai nghĩa vẫn cần sửa ở mức nhẹ. Thứ được bỏ qua là văn phong và sự trau chuốt, không phải những lỗi khiến người đọc hiểu sai hoặc mất tin vào tài liệu.
Làm sao biết mình đang sửa quá tay?
Đếm thử số chỗ sửa trên một trang rồi tự hỏi mỗi chỗ đó sửa lỗi gì: nghĩa, số, thuật ngữ hay chỉ vì thích. Nếu nhóm chỉ vì thích chiếm nhiều, bạn đang làm vượt mức khách yêu cầu và nên điều chỉnh, hoặc đề nghị khách chuyển sang mức đầy đủ.