Bản dịch máy đúng nghĩa vẫn có thể đọc lên là biết ngay "văn dịch", vì nó giữ cấu trúc của tiếng Anh: câu bị động dày đặc, danh từ hoá nối nhau thành chuỗi, từ nối đặt đầu mọi câu, thông tin quan trọng nằm cuối câu. Với biên tập mức đầy đủ, sửa những dấu hiệu này là phần lớn công việc sau khi đã chắc về nghĩa.
Bài này đi qua từng dấu hiệu, có câu ví dụ giả định trước và sau khi sửa. Mục tiêu không phải viết cho bay bổng, mà là để người đọc Việt đọc một lần là hiểu, không phải dịch ngược trong đầu.
Văn dịch là gì và vì sao nó làm người đọc mệt
Văn dịch là văn bản tiếng Việt đúng chính tả, đúng từng chữ so với bản gốc, nhưng người đọc cảm thấy có một ngôn ngữ khác đứng sau. Họ phải đọc chậm, đọc lại, có khi phải tự hình dung câu tiếng Anh để hiểu ý. Dịch máy tạo ra văn dịch vì nó học cách ánh xạ cấu trúc câu nguồn sang câu đích, và khi không có lý do rõ ràng để đổi cấu trúc, nó giữ nguyên.
Người đọc thường không gọi tên được vấn đề; họ chỉ thấy tài liệu "khó đọc", "trúc trắc", "không giống người mình viết". Với tài liệu nội bộ, đó là chuyện chấp nhận được. Với tài liệu hướng dẫn người dùng, nội dung bán hàng, thư gửi khách, văn dịch làm giảm lòng tin vào cả sản phẩm hoặc tổ chức đứng sau.
Tin tốt là văn dịch có dấu hiệu khá cố định. Khi đã biết nhìn, người biên tập có thể quét nhanh và sửa theo mẫu, không cần trau chuốt từng câu như dịch văn học. Mỗi mục dưới đây là một dấu hiệu, xếp theo mức độ hay gặp trong bản máy Anh–Việt.
Câu bị động dày đặc
Dấu hiệu. Chữ "được" và "bị" xuất hiện liên tục, thường kèm "bởi": "Báo cáo được hoàn thành bởi nhóm kỹ thuật", "Quyết định đã được đưa ra bởi ban giám đốc". Tiếng Anh dùng bị động rất tự nhiên trong văn bản trang trọng, tiếng Việt thì ít hơn nhiều.
Cách sửa thứ nhất: đưa người làm lên đầu. "Nhóm kỹ thuật đã hoàn thành báo cáo." "Ban giám đốc đã quyết định." Câu ngắn hơn, rõ ai làm gì.
Cách sửa thứ hai: bỏ hẳn người làm khi không cần. "The form must be submitted before Friday" không cần thành "Mẫu đơn phải được nộp bởi bạn trước thứ Sáu". Viết "Nộp mẫu đơn trước thứ Sáu" trong hướng dẫn, hoặc "Mẫu đơn cần nộp trước thứ Sáu" trong thông báo.
Khi nào giữ bị động. Khi đối tượng chịu tác động là trọng tâm và người làm không quan trọng, ví dụ "Hệ thống bị gián đoạn trong hai giờ", thì giữ. Chữ "bị" ở đây mang nghĩa tiêu cực đúng với nội dung. Chỉ tránh dùng "được" cho những việc không mang nghĩa tích cực, như "Nhân viên được sa thải".
Soát bằng tìm kiếm. Tìm chữ "bởi" trong bản dịch là cách nhanh nhất để thấy những câu bị động bê nguyên từ tiếng Anh. Chữ này trong tiếng Việt viết tự nhiên hiếm khi đi sau động từ để chỉ người làm, nên gần như chỗ nào có cũng đáng xem lại.
Danh từ hoá nối thành chuỗi
Tiếng Anh văn bản trang trọng hay biến hành động thành danh từ: "the implementation of", "the improvement of". Máy dịch giữ nguyên, tạo ra những chuỗi "sự… của việc…". Cách sửa chung là trả danh từ về động từ.
| Câu gốc (ví dụ giả định) | Bản máy kiểu văn dịch | Bản đã sửa |
|---|---|---|
| The implementation of the new policy will require the cooperation of all departments. | Việc triển khai chính sách mới sẽ đòi hỏi sự hợp tác của tất cả các phòng ban. | Muốn triển khai chính sách mới, mọi phòng ban phải phối hợp. |
| We expect an improvement in response time. | Chúng ta kỳ vọng có sự cải thiện trong thời gian phản hồi. | Thời gian phản hồi dự kiến sẽ nhanh hơn. |
| Failure to comply may result in the suspension of your account. | Sự không tuân thủ có thể dẫn đến việc đình chỉ tài khoản của bạn. | Nếu không tuân thủ, tài khoản của bạn có thể bị tạm khoá. |
| The completion of the training is a requirement for promotion. | Sự hoàn thành khoá đào tạo là một yêu cầu cho việc thăng chức. | Muốn được thăng chức, bạn phải hoàn thành khoá đào tạo. |
Để ý cột cuối: sau khi sửa, câu thường đổi cấu trúc hẳn, đưa điều kiện lên đầu bằng "muốn", "nếu". Đây là cách người Việt tự nhiên trình bày quan hệ điều kiện, kết quả. Đếm số chữ "sự" và "việc" trên một trang là cách đo nhanh mức văn dịch của một bản máy.
Tất nhiên không phải chữ "việc" nào cũng thừa. "Việc làm", "công việc" hay câu như "Việc này cần làm trước thứ Hai" là cách nói tự nhiên. Chỉ sửa khi "sự" và "việc" đứng trước một động từ chỉ để biến nó thành danh từ, theo khuôn của tiếng Anh.
Trật tự thông tin theo tiếng Anh
Tiếng Anh hay đặt mệnh đề chính trước, rồi mới đến thời gian, điều kiện, lý do: "Please contact the front desk if you need assistance during your stay." Bản máy thường giữ nguyên thứ tự: "Vui lòng liên hệ quầy lễ tân nếu bạn cần hỗ trợ trong thời gian lưu trú." Câu này không sai, nhưng người Việt viết tự nhiên hơn là "Trong thời gian lưu trú, nếu cần hỗ trợ, quý khách vui lòng liên hệ quầy lễ tân."
Quy tắc dễ nhớ: tiếng Việt thường đi từ bối cảnh đến hành động. Thời gian, nơi chốn, điều kiện, lý do lên trước; việc cần làm hoặc kết luận ở sau. Khi câu gốc đặt điều kiện cuối câu, cân nhắc đưa lên đầu, nhất là trong hướng dẫn và cảnh báo, vì người đọc cần biết điều kiện trước khi làm.
Một trường hợp riêng là mệnh đề quan hệ dài: "The employee who submitted the request that was rejected last week…" bị dịch thành "Nhân viên mà đã gửi yêu cầu mà đã bị từ chối tuần trước…". Chữ "mà" lặp là dấu hiệu rõ. Cách sửa là tách câu hoặc rút gọn: "Nhân viên có yêu cầu bị từ chối tuần trước…". Trong văn bản tiếng Việt viết tốt, chữ "mà" kiểu này xuất hiện rất ít.
Từ nối, đại từ và từ Hán Việt thừa
Ngoài cấu trúc câu, văn dịch còn lộ ra ở cách chọn từ. Những thói quen của bản máy cần quét:
- Từ nối đầu câu: "Tuy nhiên", "Ngoài ra", "Hơn nữa", "Do đó" xuất hiện ở gần như mọi câu vì tiếng Anh hay dùng "However", "Moreover". Bỏ bớt, để quan hệ giữa các câu tự rõ qua nội dung.
- Đại từ sở hữu thừa: "Vui lòng nhập mật khẩu của bạn vào ô của bạn". Tiếng Việt thường lược "của bạn" khi đã rõ: "Vui lòng nhập mật khẩu".
- Số nhiều thừa: "các", "những" đặt trước mọi danh từ số nhiều trong tiếng Anh. "Các nhân viên phải đeo các thẻ của họ" sửa thành "Nhân viên phải đeo thẻ".
- Từ Hán Việt khi có từ thuần Việt rõ hơn: "tiến hành kiểm tra" thay cho "kiểm tra", "thực hiện việc thanh toán" thay cho "thanh toán". Không phải lúc nào cũng sai, nhưng dồn nhiều làm văn nặng nề.
- Mạo từ được dịch: "một" xuất hiện ở chỗ tiếng Việt không cần, do máy dịch "a, an": "Đây là một sản phẩm có một thiết kế gọn".
Những sửa đổi này nhỏ từng chỗ, nhưng cộng lại trên cả trang làm văn bản nhẹ đi rõ rệt. Có thể quét bằng chức năng tìm kiếm cho từng từ, sửa chỗ thừa, giữ chỗ cần.
Quy trình sửa văn dịch cho một đoạn
Khi đã chắc về nghĩa, sửa văn dịch theo thứ tự dưới đây giúp không bỏ sót và không sửa đi sửa lại cùng một câu.
- Đọc cả đoạn bản dịch một lượt, không dừng, để nắm ý chính và nhận ra câu nào gây vấp.
- Xử lý cấu trúc trước: chuyển bị động không cần thiết sang chủ động, trả danh từ hoá về động từ, đưa bối cảnh lên đầu câu.
- Tách câu quá dài, gộp những câu ngắn rời rạc có cùng một ý.
- Quét từ: bỏ từ nối thừa, đại từ sở hữu thừa, "các, những, một" không cần.
- Đọc lại với bản gốc một lượt cuối để chắc rằng sửa câu không làm lệch nghĩa, mất sắc thái hay mất điều kiện.
Bước cuối không được bỏ. Khi viết lại câu cho tự nhiên, người biên tập rất dễ vô tình bỏ một chữ "có thể", một trạng từ chỉ mức độ, hay đổi chủ thể của hành động. Văn hay mà sai nghĩa là kết quả tệ hơn văn dịch mà đúng.
Với tài liệu dài, áp dụng quy trình này theo từng mục thay vì từng đoạn sẽ nhanh hơn: sửa cấu trúc cho cả mục, rồi quét từ cho cả mục. Giữa hai mục, đọc lại câu cuối của mục trước và câu đầu của mục sau để chắc mạch văn liền, không lặp từ nối.
Dùng chatbot để gợi ý cách viết lại
Chatbot có thể giúp ở bước sửa văn, nhất là khi bạn đã đọc quá nhiều và mắt bắt đầu quen với văn dịch. Một câu lệnh hữu ích: "Đây là đoạn bản dịch tiếng Việt đã đúng nghĩa. Hãy viết lại cho tự nhiên như người Việt viết, ưu tiên câu chủ động, ít danh từ hoá, đưa điều kiện và thời gian lên đầu câu. Không thêm, không bớt thông tin. Giữ nguyên các thuật ngữ sau: …".
Đọc kết quả với sự nghi ngờ. Chatbot viết lại thường mượt hơn, nhưng có thể làm mềm câu cảnh báo, đổi "phải" thành "nên", hoặc thêm một cụm giải thích mà bản gốc không có. Đối chiếu phiên bản chatbot với bản gốc như với mọi bản máy khác.
Với tài liệu của khách, chỉ dán đoạn đã che tên người, tên công ty, số liệu nhạy cảm. Và nhớ rằng giọng văn cuối cùng là quyết định của bạn: chatbot cho phương án, bạn chọn phương án hợp với người đọc của tài liệu.
Một cách dùng khác ít rủi ro hơn là không dán bản dịch, chỉ dán một câu văn dịch đã bỏ hết chi tiết riêng và hỏi chatbot có những cách nói tự nhiên nào cho cấu trúc đó. Bạn học được mẫu câu, rồi tự áp dụng vào tài liệu thật. Sau một thời gian, những mẫu này thành phản xạ và bạn ít cần hỏi lại.
Câu hỏi thường gặp
Có phải câu bị động trong tiếng Việt luôn là văn dịch không?
Không. Tiếng Việt vẫn dùng bị động, nhất là với "bị" khi sự việc mang nghĩa không mong muốn. Vấn đề là mật độ: văn bản tiếng Việt viết tự nhiên ít bị động hơn tiếng Anh nhiều. Khi gần như câu nào cũng có "được" hoặc "bị", đó là dấu hiệu nên sửa bớt.
Sửa văn dịch có thuộc biên tập mức nhẹ không?
Thông thường không. Biên tập mức nhẹ dừng ở chỗ đúng nghĩa và hiểu được. Sửa văn dịch thuộc mức đầy đủ. Tuy vậy, nếu một câu văn dịch gây hiểu sai, ví dụ không rõ ai làm việc gì, thì đó là lỗi nghĩa và phải sửa ở mọi mức.
Làm sao biết bản dịch đã hết mùi văn dịch?
Đưa cho một người không biết bản gốc đọc, hỏi họ chỗ nào phải đọc lại hoặc nghe lạ. Nếu không có ai, đọc to bản dịch sau khi để vài giờ. Những câu khiến bạn phải ngắt giữa chừng hay đọc lại là chỗ còn cần sửa.
Có nên thay hết từ Hán Việt bằng từ thuần Việt không?
Không nên thay máy móc. Nhiều thuật ngữ chuyên ngành là từ Hán Việt và phải giữ. Chỉ nên bỏ những cấu trúc thừa như "tiến hành", "thực hiện việc" khi động từ chính đã đủ nghĩa, và chọn từ dễ hiểu hơn khi người đọc là người phổ thông.
Chatbot viết lại cho tự nhiên có đáng tin hơn dịch máy thông thường không?
Văn thường tự nhiên hơn, nhưng độ tin cậy về nghĩa không cao hơn. Khi viết lại, chatbot có thể đổi mức độ chắc chắn của câu, bỏ chi tiết, thêm diễn giải. Vì vậy bản viết lại vẫn phải đối chiếu với bản gốc, đặc biệt ở câu cảnh báo và câu có điều kiện.