Dịch máy không nên dùng khi chi phí sửa lỗi cao hơn công sức nó tiết kiệm, hoặc khi chỉ riêng việc đưa văn bản vào công cụ đã là một rủi ro. Hai điều kiện này loại ra một số nhóm văn bản khá rõ ràng: văn bản có giá trị ràng buộc, văn bản sống nhờ cách nói, tài liệu mật, văn bản gốc lộn xộn, và những cặp ngôn ngữ mà công cụ còn yếu.
Bài này không nhằm khuyên bỏ dịch máy. Với rất nhiều loại việc, biên tập bản máy là cách làm hợp lý. Mục đích là giúp bạn nhận ra sớm những trường hợp nên dịch từ đầu, để báo thời hạn đúng với khách và không rơi vào cảnh sửa một bản máy mất nhiều thời gian hơn tự dịch.
Văn bản có giá trị ràng buộc
Hợp đồng, điều lệ, cam kết. Mỗi chữ trong văn bản này có thể trở thành căn cứ tranh chấp. Dịch máy hay làm phẳng những khác biệt nhỏ như "shall" và "may", "and" và "or" trong một chuỗi điều kiện, "including" và "including but not limited to". Biên tập một bản máy kiểu này đòi hỏi đối chiếu từng chữ, và người biên tập dễ bị câu có sẵn dẫn dắt.
Giấy tờ nộp cơ quan nhà nước. Bản dịch đi kèm chữ ký của người dịch và có thể được chứng thực. Người ký chịu trách nhiệm về bản dịch, nên câu hỏi không phải là máy dịch có đúng không mà là bạn có đủ chắc để ký không.
Tài liệu y tế cho người bệnh. Tờ hướng dẫn, phiếu đồng ý, hướng dẫn sau điều trị: một chữ "có thể" bị dịch thành "sẽ" làm thay đổi cách người bệnh hiểu rủi ro. Những tài liệu này cần người dịch có hiểu biết chuyên môn và người làm chuyên môn đọc lại.
Nếu vẫn dùng dịch máy. Có người dịch dùng bản máy như một nguồn tham khảo từ vựng, đặt bên cạnh chứ không biên tập trực tiếp lên nó. Cách này giữ được quyền chủ động dựng câu mà vẫn tận dụng gợi ý của máy ở chỗ thuật ngữ.
Văn bản sống nhờ cách nói
Khẩu hiệu, tên chiến dịch, tiêu đề quảng cáo, lời bài hát, thơ, truyện cười, văn bản có chơi chữ: giá trị của chúng không nằm ở thông tin mà ở cách nói. Dịch máy chuyển được nghĩa đen nhưng gần như luôn đánh mất nhịp, vần, hai tầng nghĩa và sự bất ngờ. Bản máy của một khẩu hiệu thường đúng nghĩa và hoàn toàn vô vị.
Biên tập một bản máy như vậy cũng không giúp gì nhiều. Người làm phải quay về ý gốc, hiểu vì sao câu đó hay trong văn hoá nguồn, rồi tìm một cách nói có tác dụng tương tự trong tiếng Việt, đôi khi khác hẳn về chữ. Đây là việc của dịch sáng tạo, một mảng gần với viết quảng cáo hơn là biên dịch.
Chatbot có thể hữu ích ở mảng này theo cách khác: không phải để dịch mà để gợi ý. Bạn mô tả ý gốc, sản phẩm, người nghe, rồi yêu cầu nhiều phương án tiếng Việt khác nhau, và chọn lọc, sửa, kết hợp. Lúc đó công cụ đóng vai người cùng nghĩ ý, còn quyết định cuối cùng vẫn là của người dịch hiểu khách hàng. Văn học cũng vậy: bản dịch một tác phẩm là một tác phẩm, và trách nhiệm với tác giả không giao cho máy được.
Tài liệu mật và dữ liệu cá nhân
Ở nhóm này, vấn đề không nằm ở chất lượng bản dịch mà ở việc văn bản rời khỏi máy của bạn. Một số dấu hiệu cho thấy không nên đưa tài liệu vào công cụ dịch trực tuyến, kể cả bản trả phí:
- Hợp đồng bảo mật với khách có điều khoản cấm chia sẻ tài liệu cho bên thứ ba, mà khách chưa đồng ý bằng văn bản cho việc dùng công cụ cụ thể.
- Tài liệu chứa nhiều dữ liệu cá nhân gắn liền với nội dung đến mức che đi thì không còn gì để dịch, ví dụ hồ sơ bệnh án, hồ sơ nhân sự, đơn từ có hoàn cảnh riêng.
- Tài liệu chưa công bố có giá trị thương mại: hồ sơ thầu, kế hoạch sản phẩm, báo cáo tài chính trước ngày công bố.
- Tài liệu liên quan đến tranh chấp đang diễn ra, nơi mỗi bản sao đều có thể trở thành vấn đề.
- Tài liệu mà khách nói rõ là không được lưu trên bất kỳ dịch vụ trực tuyến nào.
Một số tổ chức dùng công cụ dịch máy chạy trong hệ thống nội bộ, không gửi dữ liệu ra ngoài. Nếu khách có giải pháp như vậy và cho phép bạn dùng, tình hình khác đi. Còn trong trường hợp thông thường, người dịch tự do nên mặc định dịch tay với nhóm tài liệu này và nói rõ với khách lý do.
Khi bản gốc hoặc cặp ngôn ngữ làm dịch máy yếu đi
Có những trường hợp tài liệu không nhạy cảm, không đòi hỏi sáng tạo, nhưng dịch máy vẫn cho kết quả kém vì chính đầu vào. Nhận ra sớm giúp bạn tránh phải sửa một bản máy rối hơn bản gốc.
| Tình huống | Vì sao dịch máy yếu | Hướng xử lý |
|---|---|---|
| Bản gốc là ảnh chụp, bản quét mờ | Bước nhận dạng chữ sai trước khi dịch, lỗi chồng lỗi | Gõ lại hoặc soát kỹ phần nhận dạng rồi mới tính chuyện dịch |
| Bản gốc viết kém, câu cụt, sai ngữ pháp | Máy dịch đúng câu sai thành câu sai, hoặc tự sửa theo cách đoán | Hỏi lại người viết, hoặc dịch theo ý sau khi đã hiểu |
| Văn nói, ghi âm gỡ băng, tin nhắn | Nhiều tiếng lóng, câu bỏ lửng, ngữ cảnh ngầm | Dịch tay, có ghi chú chỗ chưa rõ |
| Ngôn ngữ ít dữ liệu, phương ngữ | Công cụ được huấn luyện ít trên các ngôn ngữ này | Thử một đoạn ngắn trước, nếu kém thì dịch tay |
| Văn bản trộn nhiều ngôn ngữ | Máy nhận nhầm ngôn ngữ hoặc dịch cả phần cần giữ nguyên | Đánh dấu phần giữ nguyên trước khi đưa vào công cụ |
Với cặp ngôn ngữ giữa tiếng Việt và các ngôn ngữ châu Á như tiếng Trung, Hàn, Nhật, chất lượng dịch trực tiếp có thể khác nhiều so với Anh–Việt và thay đổi theo từng công cụ. Cách khôn ngoan là thử trên một đoạn đại diện của chính tài liệu đó trước khi hứa với khách.
Kiểm nhanh trước khi quyết định có dùng dịch máy
Trước mỗi dự án, trả lời lần lượt các câu dưới đây. Chỉ cần một câu trả lời "có" ở ba bước đầu là đủ lý do để dịch từ đầu hoặc hỏi lại khách.
- Hợp đồng với khách hoặc bản chất tài liệu có cấm đưa văn bản ra khỏi máy của bạn không?
- Bản dịch có được ký, chứng thực hoặc dùng làm căn cứ pháp lý không?
- Giá trị chính của văn bản có nằm ở cách nói thay vì thông tin không?
- Bản gốc có sạch, đúng ngữ pháp, ở định dạng chữ đọc được bằng máy không?
- Thử một đoạn khoảng nửa trang: thời gian biên tập có ít hơn rõ rệt so với tự dịch đoạn đó không?
- Bạn có bảng thuật ngữ hoặc tài liệu tham chiếu để kiểm bản máy không?
Bước năm là bước nhiều người bỏ qua vì vội, nhưng nó cho câu trả lời thực tế nhất. Ghi lại thời gian thử và mang con số đó vào trao đổi với khách: bàn chuyện bằng dữ liệu của chính tài liệu thì dễ thống nhất hơn bàn bằng cảm giác.
Nói với khách thế nào khi từ chối dùng dịch máy
Không ít khách đã quen với ý nghĩ dịch máy làm được hết, người dịch chỉ cần "sửa lại một chút". Khi bạn đề xuất dịch từ đầu, khách dễ nghĩ đó là cách nâng giá. Cách thuyết phục tốt nhất là cho khách thấy chứ không chỉ nói: đặt cạnh nhau câu gốc, bản máy và bản dịch của bạn cho hai ba câu quan trọng, chỉ rõ chỗ bản máy sai nghĩa hoặc mất ý.
Với tài liệu mật, lý do nên được nói thẳng và ngắn: bạn không đưa tài liệu của khách lên công cụ trực tuyến vì cam kết bảo mật. Phần lớn khách đánh giá cao điều đó. Nếu khách vẫn muốn dùng dịch máy, đề nghị khách tự chạy công cụ trên hệ thống của họ và gửi bản máy cho bạn biên tập, khi đó trách nhiệm về việc đưa dữ liệu lên công cụ thuộc về khách và nên được ghi lại.
Với văn bản sáng tạo, giải thích rằng thứ khách mua là hiệu quả của câu chữ với người đọc Việt, không phải sự tương đương từng chữ. Một ví dụ giả định về khẩu hiệu bị dịch máy đúng nghĩa mà mất duyên thường đủ để khách hiểu. Mục đích không phải thắng tranh luận mà là để hai bên cùng chọn đúng cách làm cho tài liệu.
Những cách dùng máy vẫn hợp lý với tài liệu khó
Nói không nên dùng dịch máy cho một tài liệu không có nghĩa là không được nhìn bản máy lần nào. Có ba cách dùng hạn chế mà nhiều người dịch vẫn áp dụng, miễn là tài liệu không thuộc nhóm cấm đưa lên công cụ trực tuyến.
Cách thứ nhất là dùng bản máy để nắm ý trước khi báo giá. Một tài liệu dài, khó, viết bằng ngôn ngữ bạn đọc chậm, có thể được chạy máy vài trang để biết nó nói về gì, thuộc chuyên ngành nào, có bao nhiêu bảng biểu. Bản máy lúc này chỉ để bạn ước lượng công việc, không dùng làm nền cho bản dịch.
Cách thứ hai là tra cứu cục bộ. Khi gặp một câu khó trong lúc tự dịch, bạn có thể đưa riêng câu đó, đã che thông tin nhận diện, vào công cụ để xem nó hiểu thế nào, rồi đối chiếu với từ điển chuyên ngành và cách hiểu của mình. Đây là dùng máy như một đồng nghiệp để hỏi ý, không phải để giao việc.
Cách thứ ba là dùng máy ở chiều kiểm. Sau khi tự dịch xong, có người chạy bản dịch tiếng Việt qua máy sang lại ngôn ngữ gốc để xem có câu nào bị lệch nghĩa rõ rệt. Cách này thô và có nhiều báo động giả, nhưng đôi khi lộ ra một con số hay một phủ định bị sót. Cả ba cách đều giữ người dịch ở vị trí quyết định.
Câu hỏi thường gặp
Dịch máy có dùng được cho hợp đồng không?
Có thể dùng để nắm nhanh nội dung một hợp đồng nước ngoài khi đọc tham khảo. Với bản dịch dùng để ký, nộp hoặc làm căn cứ, nên dịch từ đầu hoặc biên tập mức đầy đủ với đối chiếu từng chữ, và người dịch phải đủ hiểu biết thuật ngữ pháp lý. Nội dung pháp lý của hợp đồng thì hỏi luật sư.
Dùng công cụ dịch trả phí có an toàn cho tài liệu mật không?
Bản trả phí thường có cam kết tốt hơn về lưu trữ dữ liệu, nhưng an toàn hay không còn phụ thuộc vào hợp đồng bảo mật với khách. Nếu hợp đồng cấm chia sẻ cho bên thứ ba, bạn cần khách đồng ý bằng văn bản trước khi dùng bất kỳ công cụ nào, kể cả bản trả phí.
Văn học có nên dịch bằng máy rồi biên tập không?
Phần lớn người dịch văn học không làm vậy, vì giọng văn, nhịp câu và lựa chọn từ là phần cốt lõi của bản dịch. Biên tập bản máy dễ khiến bản dịch mang giọng trung bình của máy. Một số người dùng máy để tra nhanh nghĩa câu khó, nhưng vẫn tự dựng câu.
Làm sao biết thời gian biên tập có ít hơn tự dịch không?
Lấy một đoạn khoảng nửa trang, đại diện cho độ khó của tài liệu. Tự dịch rồi bấm giờ, sau đó biên tập bản máy của một đoạn tương đương rồi bấm giờ. Nếu chênh lệch nhỏ hoặc biên tập lâu hơn, dịch máy không mang lại lợi ích cho tài liệu đó.
Khách tự dịch máy rồi nhờ sửa thì có nhận không?
Nhận được nếu bản máy đủ tốt và mức biên tập được thoả thuận rõ. Hãy xem trước toàn bộ hoặc vài đoạn rải rác, biên tập thử, rồi báo khách mức công thực tế. Nếu bản máy quá kém, đề xuất dịch lại từ đầu và giải thích bằng ví dụ cụ thể từ chính tài liệu.
Tài liệu ngắn và đơn giản có cần cân nhắc như vậy không?
Vẫn nên hỏi hai câu đầu: tài liệu có nhạy cảm không và có được dùng làm căn cứ không. Một tờ giấy ngắn như giấy xác nhận hay thư mời có thể mang thông tin cá nhân hoặc giá trị pháp lý. Nếu cả hai câu đều là không, dịch máy và biên tập là lựa chọn hợp lý.