Trong tài liệu chuyên ngành, phần lớn lỗi nghiêm trọng không nằm ở từ ngữ mà ở con số: dấu phẩy đặt sai, đơn vị bị đổi, ngày tháng bị đảo, một con số bị làm tròn khi không ai yêu cầu. Đây là loại lỗi người đọc thường không nhận ra, vì con số sai trông vẫn hợp lý.
Bài này gom các quy ước về số cho ba mảng y tế, kỹ thuật và tài chính vào một chỗ, kèm cách dùng AI để soát mà không để nó tự ý sửa. Các ví dụ là ví dụ giả định. Quy ước cụ thể của từng dự án luôn đứng trên mọi gợi ý ở đây, nên việc đầu tiên vẫn là hỏi khách.
Dấu thập phân và dấu phân cách hàng nghìn
Tiếng Việt dùng dấu phẩy cho phần thập phân và dấu chấm hoặc khoảng trắng để phân cách hàng nghìn; tiếng Anh thông dụng làm ngược lại. Hệ quả là cùng một chuỗi ký tự có thể mang hai giá trị khác nhau một nghìn lần tuỳ người đọc theo quy ước nào. Ví dụ giả định: chuỗi 1.250 với người đọc tiếng Anh là một phẩy hai lăm, với người đọc tiếng Việt là một nghìn hai trăm năm mươi.
Dịch máy xử lý dấu không nhất quán. Có công cụ đổi dấu theo ngôn ngữ đích, có công cụ giữ nguyên, có khi đổi ở câu văn mà giữ nguyên trong bảng. Tệ nhất là đổi ở một nửa tài liệu. Vì vậy quy ước phải được quyết định trước, ghi vào bảng quy ước của dự án, và kiểm bằng cách tìm toàn văn mọi con số có dấu.
Có những trường hợp không nên đổi dấu dù dịch sang tiếng Việt: mã sản phẩm, số hiệu tiêu chuẩn, số phiên bản phần mềm, giá trị trong bản vẽ đã có quy ước riêng. Đó không phải con số theo nghĩa toán học mà là định danh. Đổi dấu ở đây là làm hỏng định danh. Bạn nên liệt kê các loại chuỗi này ngay từ đầu để loại khỏi phép đổi.
Quy ước gợi ý cho từng loại tài liệu
Bảng dưới là điểm khởi đầu để thảo luận với khách. Mỗi ô đều có thể thay đổi theo yêu cầu dự án hoặc theo mẫu biểu của cơ quan nhận hồ sơ.
| Vấn đề | Tài liệu y tế | Tài liệu kỹ thuật | Tài liệu tài chính |
|---|---|---|---|
| Dấu thập phân sang tiếng Việt | Thường đổi sang dấu phẩy, kiểm từng chỗ | Đổi trong câu văn; bản vẽ theo quy ước của khách | Theo mẫu biểu báo cáo |
| Quy đổi đơn vị | Không quy đổi | Chỉ khi khách yêu cầu, ghi kèm giá trị gốc | Không quy đổi tiền tệ |
| Làm tròn | Không làm tròn | Không làm tròn giá trị cài đặt và dung sai | Giữ nguyên như bản gốc |
| Ngày tháng | Ghi tháng bằng chữ nếu có nguy cơ hiểu lẫn | Theo định dạng của khách | Theo mẫu, chú ý kỳ báo cáo |
| Ký hiệu đơn vị | Giữ đúng ký hiệu, chú ý ký tự đặc biệt | Giữ ký hiệu quốc tế | Đơn vị trình bày ở đầu bảng |
Điểm chung là hạn chế tối đa việc người dịch tự biến đổi con số. Mỗi phép biến đổi, dù là đổi dấu hay quy đổi đơn vị, đều là một cơ hội sinh lỗi, và chỉ nên làm khi khách thật sự cần.
Quy đổi đơn vị: khi nào làm và làm thế nào
Mặc định là không quy đổi. Tài liệu chuyên ngành dùng đơn vị theo hệ đo của nước soạn thảo, và người dùng chuyên môn thường đọc được cả hai hệ. Quy đổi khi không được yêu cầu có thể tạo ra giá trị lẻ khó dùng, hoặc làm mất độ chính xác vốn có.
Khi khách yêu cầu quy đổi. Ghi giá trị đã quy đổi kèm giá trị gốc trong ngoặc, nói rõ hệ số và quy tắc làm tròn đã dùng trong phần ghi chú người dịch. Giữ số chữ số có nghĩa tương đương với bản gốc, không tạo ra độ chính xác giả.
Nhiệt độ cần đặc biệt cẩn thận. Độ F sang độ C không phải phép nhân đơn giản, và khoảng chênh lệch nhiệt độ quy đổi khác với nhiệt độ tuyệt đối. Một khoảng tăng mười độ F không bằng một nhiệt độ mười độ F quy đổi. Dịch máy và cả người dịch hay nhầm điểm này.
Đơn vị trong y tế không quy đổi. Liều lượng, nồng độ, đơn vị xét nghiệm giữ nguyên như bản gốc. Hệ đơn vị xét nghiệm khác nhau giữa các nước, nhưng việc chuyển đổi thuộc về chuyên môn y, không phải của người dịch.
Tiền tệ không quy đổi. Tài liệu tài chính giữ nguyên đồng tiền báo cáo. Nếu khách muốn có giá trị tham khảo bằng đồng tiền khác, đó là phần khách tự bổ sung với tỷ giá họ chọn.
Ngày tháng, giờ và khoảng thời gian
Ngày tháng là nguồn lỗi âm thầm. Kiểu viết ngày trước tháng sau của Việt Nam và tháng trước ngày sau của một số nước nói tiếng Anh khiến những ngày từ mùng một đến mười hai của tháng nào cũng có thể bị đọc ngược. Ví dụ giả định: ngày ghi 03/04 có thể là mùng ba tháng tư hoặc mùng bốn tháng ba. Trong hồ sơ bệnh án, báo cáo biến cố hay chứng từ tài chính, sai ngày là sai cả chuỗi sự kiện.
Cách chắc chắn nhất cho bản dịch là ghi tháng bằng chữ, hoặc dùng định dạng năm tháng ngày theo kiểu quốc tế nếu khách chấp nhận. Khi bản gốc chỉ có số, hãy xác định quy ước của bản gốc bằng cách tìm một ngày có số lớn hơn mười hai trong cùng tài liệu. Nếu cả tài liệu không có ngày nào như vậy, hỏi khách.
Giờ và khoảng thời gian cũng cần chú ý: định dạng mười hai giờ có sáng chiều và hai mươi tư giờ, múi giờ trong tài liệu của tập đoàn đa quốc gia, các cụm như trong vòng, không quá, ít nhất. Năm tài chính không trùng năm dương lịch là một bẫy khác: năm tài chính hai nghìn hai mươi sáu của một công ty có thể kết thúc vào giữa năm dương lịch. Dịch đúng như bản gốc ghi, không tự diễn giải.
Dùng AI soát số mà không để nó sửa số
AI rất giỏi việc trích và so sánh chuỗi, nhưng có thói quen tự sửa cho hợp lý. Quy trình dưới đây khai thác phần thứ nhất và chặn phần thứ hai.
- Viết bảng quy ước số của dự án: dấu thập phân, dấu hàng nghìn, định dạng ngày, các loại chuỗi không được đổi như mã, số hiệu, phiên bản.
- Sau khi dịch, nhờ chatbot hoặc một đoạn mã đơn giản trích mọi chuỗi có chữ số ở bản gốc và bản dịch, theo thứ tự xuất hiện, thành hai cột.
- Yêu cầu đánh dấu những dòng mà giá trị khác nhau sau khi đã áp quy ước đổi dấu, và những dòng chỉ có ở một bên.
- Ghi rõ trong câu lệnh: chỉ liệt kê, không sửa, không đề xuất con số khác.
- Tự kiểm từng dòng bị đánh dấu, rồi kiểm ngẫu nhiên một số dòng được báo là khớp để biết công cụ có bỏ sót không.
- Ghi lại số dòng đã kiểm và số lỗi tìm được trong báo cáo bàn giao.
Một câu lệnh mẫu: “Trích mọi chuỗi chứa chữ số từ văn bản A và văn bản B theo thứ tự xuất hiện. Đặt thành bảng hai cột. Với quy ước A dùng dấu chấm thập phân, B dùng dấu phẩy, đánh dấu những dòng có giá trị khác nhau. Chỉ liệt kê, không sửa.” Văn bản đưa vào nên là bản đã che tên khách và các thông tin nhận diện.
Phần trăm, điểm phần trăm và số viết bằng chữ
Một nhóm lỗi khác nằm ở cách diễn đạt số trong câu văn. Tài liệu tài chính và y tế hay so sánh tỷ lệ, và tiếng Anh phân biệt rõ phần trăm với điểm phần trăm. Ví dụ giả định: tỷ lệ tăng từ mười phần trăm lên mười hai phần trăm là tăng hai điểm phần trăm, nhưng là tăng hai mươi phần trăm so với mức cũ. Dịch máy hay gộp cả hai thành tăng hai phần trăm, làm sai hẳn ý của bản gốc.
Các cụm như gấp đôi, giảm một nửa, tăng gấp ba lần cũng cần đọc kỹ. Tiếng Việt nói tăng gấp ba và tăng thêm ba lần có thể được hiểu khác nhau tuỳ người đọc. Khi bản gốc dùng cách nói chính xác về toán học, bạn nên chọn cách diễn đạt tiếng Việt ít mơ hồ nhất, kể cả khi câu nghe hơi cứng.
Số viết bằng chữ trong văn bản pháp lý tài chính, như số tiền ghi bằng chữ bên cạnh số, phải khớp tuyệt đối với số. Đây là chỗ nên kiểm thủ công từng dòng, vì công cụ dịch có thể dịch đúng phần chữ của bản gốc trong khi phần số đã bị đổi định dạng ở bước khác. Nếu bản gốc tự nó không khớp giữa số và chữ, hãy ghi chú cho khách, không tự chọn một bên.
Ký hiệu đơn vị và ký tự đặc biệt
Nhiều ký hiệu đơn vị dùng ký tự đặc biệt: chữ Hy Lạp, chỉ số trên, dấu nhân, dấu độ. Khi tài liệu đi qua nhiều bước chuyển định dạng, từ tệp gốc sang công cụ dịch rồi về tệp đích, các ký tự này dễ bị thay bằng ký tự gần giống hoặc biến mất. Một ký hiệu mét vuông mất chỉ số trên thành mét kèm số hai, một ký hiệu micro thành chữ u, đều có thể gây hiểu sai.
Cách kiểm hiệu quả là tìm toàn văn các ký tự đặc biệt trong bản gốc, đếm số lần xuất hiện, rồi làm tương tự với bản dịch. Hai con số phải bằng nhau, trừ chỗ bạn cố ý thay đổi. Việc này mất vài phút nhưng bắt được những lỗi mà đọc bằng mắt gần như không thấy.
Khoảng cách giữa số và đơn vị cũng là một quy ước nên thống nhất, cũng như việc viết đơn vị bằng ký hiệu hay bằng chữ trong câu văn. Không có cách nào đúng tuyệt đối, chỉ có cách nhất quán. Một tài liệu dùng lẫn ba kiểu cho cùng một đơn vị sẽ khiến người đọc chuyên môn nghi ngờ độ cẩn thận của cả bản dịch.
Câu hỏi thường gặp
Dịch sang tiếng Việt có bắt buộc đổi dấu thập phân sang dấu phẩy không?
Không có quy tắc chung cho mọi trường hợp. Câu văn tiếng Việt thường dùng dấu phẩy, nhưng bảng biểu, bản vẽ hay mã số có thể giữ nguyên theo yêu cầu của khách. Điều quan trọng là quyết định trước và áp nhất quán.
Có nên quy đổi đơn vị Anh sang đơn vị mét khi dịch không?
Mặc định là không, trừ khi khách yêu cầu. Nếu quy đổi, ghi giá trị gốc trong ngoặc, nêu hệ số và quy tắc làm tròn, giữ độ chính xác tương đương với bản gốc.
Làm sao biết bản gốc viết ngày theo kiểu nào?
Tìm trong cùng tài liệu một ngày có số lớn hơn mười hai ở vị trí đầu hoặc giữa, từ đó suy ra quy ước. Nếu không có ngày nào như vậy, hỏi khách thay vì đoán.
Có thể giao toàn bộ việc kiểm số cho AI không?
Không nên giao toàn bộ. AI giỏi trích và so sánh chuỗi số, nhưng có thể bỏ sót hoặc tự sửa cho hợp lý. Dùng nó để lọc danh sách nghi lệch, rồi tự kiểm các dòng đó và kiểm ngẫu nhiên các dòng còn lại.
Đơn vị xét nghiệm khác hệ có cần đổi sang hệ Việt Nam đang dùng không?
Không, người dịch giữ nguyên đơn vị như bản gốc. Việc chuyển đổi đơn vị xét nghiệm thuộc chuyên môn y và cần bác sĩ hoặc phòng xét nghiệm xác nhận.
Ký hiệu micro bị biến thành chữ u thì sửa thế nào?
Đối chiếu với bản gốc dạng ảnh hoặc bản in để chắc ký hiệu thật, rồi thay bằng ký tự đúng trong bản dịch. Sau đó tìm toàn văn để sửa mọi chỗ tương tự và đếm lại số lần xuất hiện.