Tài liệu thử nghiệm lâm sàng có hai kiểu người đọc rất khác nhau: chuyên gia đọc đề cương và người tham gia đọc phiếu thông tin, và người dịch phải đổi giọng giữa hai kiểu đó mà không đổi nội dung. Đây là mảng đòi hỏi kỷ luật quy trình cao, vì mỗi bản dịch đều gắn với một phiên bản tài liệu gốc và thường phải qua hội đồng đạo đức xem xét.
Bài viết cho biên dịch viên mới nhận dự án từ đơn vị nghiên cứu hay công ty dịch vụ nghiên cứu lâm sàng. Nội dung bàn cách dịch, cách quản lý phiên bản và chỗ AI giúp được, không bàn về thiết kế nghiên cứu hay quy định đạo đức chi tiết; những phần đó bạn cần hỏi khách theo văn bản đang áp dụng.
Những loại tài liệu người dịch hay gặp trong một nghiên cứu
Một dự án thử nghiệm có thể có hàng chục loại tài liệu. Người dịch thường được giao những nhóm sau, mỗi nhóm có yêu cầu văn phong riêng:
- Đề cương nghiên cứu và bản tóm tắt. Văn bản chuyên môn, người đọc là nghiên cứu viên và hội đồng; cần chính xác thuật ngữ, giữ cấu trúc mục.
- Phiếu thông tin và đồng ý tham gia. Người đọc là người tham gia, có thể chưa từng học y; cần câu ngắn, từ thông dụng, nhưng không được bỏ ý nào.
- Nhật ký và bảng câu hỏi cho người tham gia. Thường có thang đo, câu hỏi về cảm nhận; cách dịch ảnh hưởng trực tiếp tới câu trả lời thu về.
- Thư từ với hội đồng đạo đức và cơ quan quản lý. Văn phong hành chính, cần đúng tên văn bản và đúng thời điểm.
- Báo cáo biến cố bất lợi. Ngắn, dồn dập thông tin, có ngày giờ và mã người tham gia; sai một ngày là sai cả chuỗi thời gian.
- Tài liệu dành cho nhà thuốc và kho. Hướng dẫn bảo quản, cấp phát thuốc nghiên cứu; nặng về con số và điều kiện.
Trước khi nhận, hãy hỏi khách danh sách tài liệu, thứ tự ưu tiên, người duyệt cuối và có yêu cầu dịch ngược hay không. Cùng một số trang, dự án có dịch ngược và đối chiếu sẽ tốn thời gian gần gấp đôi dự án chỉ dịch xuôi.
Phiếu đồng ý tham gia: dễ hiểu mà không được nhẹ đi
Phiếu thông tin và đồng ý tham gia là nơi người dịch hay gặp áp lực mâu thuẫn. Khách muốn bản tiếng Việt dễ đọc cho người tham gia ở mọi trình độ, nhưng bản gốc tiếng Anh lại đầy câu dài, bị động và thuật ngữ. Cách giải quyết không phải là tóm lược, mà là chia câu, thay từ Hán Việt hiếm bằng từ thông dụng khi nghĩa tương đương, và giữ đầy đủ mọi rủi ro, quyền lợi, quyền rút lui.
Ví dụ giả định: bản gốc viết rằng người tham gia có thể rút khỏi nghiên cứu bất cứ lúc nào mà không ảnh hưởng tới việc chăm sóc y tế được nhận. Bản nháp máy có thể cho ra một câu đúng nghĩa nhưng dùng chữ “quyền lợi điều trị” trừu tượng. Bạn có thể viết lại thành hai câu ngắn, nói rõ người tham gia có thể dừng bất cứ lúc nào, và việc dừng không làm thay đổi việc khám chữa bệnh của họ. Nghĩa giữ nguyên, câu dễ hiểu hơn.
Điều không được làm là làm nhẹ rủi ro. Những chữ như “có thể gây”, “chưa được biết hết”, “có thể nghiêm trọng” phải giữ đủ sức nặng. Dịch máy và cả người biên tập có xu hướng làm câu bớt đáng sợ để nghe thân thiện hơn. Người tham gia cần đúng thông tin để quyết định, không cần được trấn an bởi người dịch.
Dịch ngược và đối chiếu: làm thế nào cho đúng
Nhiều đơn vị nghiên cứu yêu cầu dịch ngược với phiếu đồng ý và bảng câu hỏi: một người dịch độc lập chuyển bản tiếng Việt trở lại tiếng Anh, rồi so với bản gốc để tìm chỗ lệch. Quy trình thường đi theo thứ tự sau.
- Người dịch thứ nhất dịch xuôi từ bản gốc sang tiếng Việt, có thể dùng công cụ dịch máy nếu khách cho phép, rồi biên tập đầy đủ.
- Người dịch thứ hai, không xem bản gốc, dịch ngược bản tiếng Việt sang tiếng Anh. Người này không nên dùng cùng công cụ dịch máy với người thứ nhất.
- Một người điều phối đặt bản gốc và bản dịch ngược cạnh nhau, đánh dấu các chỗ khác nghĩa, không đánh dấu chỗ chỉ khác cách diễn đạt.
- Người dịch thứ nhất giải thích từng chỗ lệch: do bản dịch sai, do bản dịch ngược hiểu khác, hay do hai ngôn ngữ không có cách nói tương đương.
- Sửa bản tiếng Việt khi cần, ghi lại mọi quyết định trong bảng đối chiếu kèm lý do, nộp cùng bản dịch cuối.
Lý do người dịch ngược không nên dùng cùng công cụ dịch máy rất đơn giản: hai lượt dịch máy cùng một hệ thống có thể cho ra văn bản khớp nhau một cách giả tạo, che mất chính những chỗ lệch mà dịch ngược được đặt ra để tìm. Đây là chỗ AI có thể làm hỏng một bước kiểm soát nếu dùng thiếu suy nghĩ.
Quản lý phiên bản: lỗi hành chính gây hậu quả lớn
Tài liệu thử nghiệm thay đổi nhiều lần trong vòng đời nghiên cứu, mỗi lần có số phiên bản và ngày riêng. Bản dịch phải đi kèm đúng phiên bản gốc. Bảng dưới là những lỗi hay gặp và cách tránh.
| Lỗi | Hậu quả | Cách tránh |
|---|---|---|
| Dịch từ phiên bản cũ của bản gốc | Bản dịch thiếu nội dung mới đã được hội đồng yêu cầu | Đối chiếu số phiên bản và ngày ở chân trang trước khi bắt đầu |
| Chân trang bản dịch ghi phiên bản của bản dịch thay vì bản gốc, hoặc ngược lại | Người duyệt không biết bản dịch tương ứng với bản gốc nào | Thống nhất với khách cách ghi cả hai số phiên bản |
| Sửa bản dịch nhưng không cập nhật bản đối chiếu dịch ngược | Hồ sơ nộp không nhất quán | Mỗi lần sửa đều ghi vào bảng thay đổi |
| Dùng bộ nhớ dịch có câu của phiên bản cũ đã bị bỏ | Câu cũ lọt lại vào bản mới | Xem lại mọi câu khớp hoàn toàn với bộ nhớ ở các mục có thay đổi |
| Gửi nhầm tệp qua thư điện tử | Lộ tài liệu chưa duyệt và mất dấu phiên bản | Đặt tên tệp theo quy ước có mã nghiên cứu, ngôn ngữ, phiên bản |
Khi nhận phiên bản mới, đừng dịch lại từ đầu. Hãy nhờ công cụ so sánh văn bản chỉ ra chỗ khác giữa hai phiên bản gốc, chỉ dịch phần thay đổi, rồi đọc lại toàn bộ đoạn xung quanh để chắc câu mới ăn khớp với câu cũ.
Bảng câu hỏi và thang đo: dịch sao cho câu trả lời còn so được
Bảng câu hỏi cho người tham gia, như nhật ký triệu chứng hay thang đo chất lượng cuộc sống, có một yêu cầu mà văn bản thường không có: câu trả lời thu được ở các nước phải so sánh được với nhau. Một câu hỏi dịch quá mạnh hay quá nhẹ sẽ kéo câu trả lời lệch đi, và dữ liệu cả nhóm người tham gia Việt Nam có thể bị ảnh hưởng.
Các mức trên thang đo là chỗ cần cẩn thận nhất. Ví dụ giả định: thang năm mức từ “not at all” tới “extremely”. Năm cách nói tiếng Việt phải tạo thành một chuỗi tăng đều, người đọc cảm nhận được khoảng cách giữa các mức gần giống nhau. Dịch máy thường cho ra từng mức đúng nghĩa riêng lẻ nhưng chuỗi không đều, ví dụ hai mức giữa nghe gần như một. Hãy đọc cả chuỗi to lên, như người tham gia sẽ đọc.
Nhiều thang đo đã có bản tiếng Việt được tác giả hoặc đơn vị sở hữu công nhận, và việc dùng chúng có thể cần giấy phép. Nếu khách giao dịch một thang đo có tên riêng, hãy hỏi trước xem đã có bản tiếng Việt chính thức chưa. Tự dịch lại một thang đo đã có bản chuẩn vừa tốn công vừa có thể vi phạm điều kiện sử dụng.
AI giúp được gì trong dự án nghiên cứu
Gợi ý cách nói dễ hiểu. Bạn có thể đưa một câu đã dịch sát nghĩa và nhờ chatbot đề xuất hai ba cách viết đơn giản hơn cho người đọc phổ thông, rồi tự chọn và kiểm nghĩa. Câu lệnh nên dặn rõ: không được bỏ ý, không được làm nhẹ rủi ro.
Rà nhất quán thuật ngữ. Trong đề cương dài hàng trăm trang, chatbot có thể giúp liệt kê các cách dịch khác nhau của cùng một thuật ngữ để bạn thống nhất lại. Kết quả cần được kiểm vì công cụ có thể bỏ sót.
Đối chiếu dịch ngược sơ bộ. Có thể nhờ AI so bản gốc với bản dịch ngược để lọc ra danh sách chỗ nghi lệch, giúp người điều phối đỡ việc. Quyết định chỗ nào là lệch nghĩa thật vẫn phải là con người.
Kiểm ngày tháng và mã. Với báo cáo biến cố, chatbot có thể trích mọi ngày, giờ và mã thành bảng để bạn soát với bản gốc. Đây là việc máy làm nhanh và ít mệt hơn người, nhưng bạn vẫn cần đọc lại bảng đó.
Bảo mật và ranh giới vai trò
Tài liệu nghiên cứu chưa công bố thường được bảo vệ bằng thỏa thuận bảo mật nghiêm ngặt, và dữ liệu người tham gia trong báo cáo biến cố là dữ liệu sức khoẻ. Trước khi dùng bất kỳ công cụ dịch máy trực tuyến nào, bạn cần sự cho phép bằng văn bản của khách. Với báo cáo biến cố, hãy che mã người tham gia, tên cơ sở nghiên cứu, ngày sinh và mọi chi tiết nhận diện trước khi dán vào chatbot.
Người dịch cũng cần biết dừng ở đâu. Khi bạn thấy một câu trong phiếu đồng ý có vẻ thiếu thông tin rủi ro so với đề cương, việc của bạn là ghi chú cho khách, không phải tự thêm vào bản dịch. Bản tiếng Việt phải phản ánh đúng bản gốc đã được duyệt; mọi thay đổi nội dung cần đi qua quy trình sửa đổi của nghiên cứu.
Cuối cùng, hãy giữ hồ sơ làm việc của mình gọn gàng: bản gốc nhận được, bản dịch từng lần, bảng đối chiếu, thư xác nhận của khách. Trong nghiên cứu lâm sàng, khả năng chứng minh ai đã làm gì, vào lúc nào, với phiên bản nào, quan trọng không kém chất lượng câu chữ.
Câu hỏi thường gặp
Dịch ngược có bắt buộc với mọi tài liệu thử nghiệm không?
Không phải mọi tài liệu và mọi nghiên cứu. Yêu cầu này tuỳ đơn vị tài trợ, hội đồng đạo đức và loại tài liệu, thường gặp với phiếu đồng ý và bảng câu hỏi. Hãy hỏi khách ngay khi nhận dự án.
Người dịch ngược có được xem bản gốc tiếng Anh không?
Theo cách làm phổ biến thì không, để bản dịch ngược phản ánh đúng những gì bản tiếng Việt truyền đạt. Nếu người dịch ngược đã xem bản gốc, họ có thể vô thức sửa theo bản gốc và che mất chỗ lệch.
Có được viết phiếu đồng ý tiếng Việt đơn giản hơn bản gốc không?
Được đơn giản hoá câu chữ như chia câu và dùng từ thông dụng, nhưng không được bỏ ý, không được làm nhẹ rủi ro hay quyền của người tham gia. Mức độ đơn giản hoá nên được khách đồng ý trước.
Dùng chatbot để dịch báo cáo biến cố có an toàn không?
Chỉ khi khách cho phép và bạn đã che toàn bộ thông tin nhận diện người tham gia và cơ sở nghiên cứu. Ngày giờ và mã trong báo cáo vẫn phải được bạn đối chiếu lại thủ công với bản gốc.
Làm sao biết đang dịch đúng phiên bản tài liệu gốc?
Kiểm số phiên bản và ngày ở chân trang của tệp nhận được, đối chiếu với danh sách khách gửi, và hỏi lại nếu có hai tệp cùng tên. Ghi số phiên bản gốc vào tên tệp bản dịch để tránh nhầm sau này.