Bản dịch máy từ tiếng Trung, tiếng Nhật, tiếng Hàn sang tiếng Việt có những lỗi mà người quen biên tập bản Anh–Việt chưa gặp: chủ ngữ bị lược nên máy đoán sai ai làm gì, kính ngữ bị san phẳng, tên người lúc phiên âm lúc đọc Hán Việt, số đếm theo vạn bị đổi nhầm. Câu tiếng Việt đầu ra vẫn trôi chảy, nên những lỗi này chỉ lộ ra khi đối chiếu với bản gốc.
Bài này dành cho người dịch và nhân viên ở công ty làm ăn với đối tác Trung Quốc, Đài Loan, Nhật Bản, Hàn Quốc, thường phải xử lý thư, hợp đồng mua bán, quy trình nội bộ, tài liệu kỹ thuật. Bài giả định bạn đọc được ngôn ngữ nguồn ở mức làm việc; nếu không đọc được, phần cuối nói về việc nên làm gì.
Vì sao ba ngôn ngữ này cần cách biên tập riêng
Tiếng Nhật và tiếng Hàn thường lược chủ ngữ khi người nghe đã hiểu, tiếng Trung cũng làm vậy trong nhiều kiểu câu. Tiếng Việt cũng có thể lược, nhưng không ở cùng những chỗ, nên máy phải chèn "anh ấy", "họ", "bên em" hoặc để câu trống chủ ngữ theo cách nghe lạ. Khi đoán sai, câu tiếng Việt nói rằng bên này làm việc mà thật ra bên kia làm, và đó là lỗi nghĩa chứ không phải lỗi văn.
Thứ hai là chuyện tách từ. Tiếng Trung và tiếng Nhật viết liền, không có khoảng trắng giữa các từ, nên công cụ phải tự xác định ranh giới từ trước khi dịch. Với tên người, tên công ty, thuật ngữ ngành ít gặp, ranh giới đoán sai có thể làm một tên riêng bị dịch nghĩa từng chữ, hoặc một cụm thuật ngữ bị tách thành hai từ phổ thông.
Thứ ba, chất lượng dịch máy trực tiếp giữa các cặp ngôn ngữ này với tiếng Việt thường kém ổn định hơn cặp Anh–Việt, vì dữ liệu song ngữ ít hơn. Tuỳ công cụ, một số hệ thống có thể đi qua tiếng Anh làm trung gian mà người dùng không thấy; dấu hiệu là câu tiếng Việt mang cấu trúc kiểu tiếng Anh hoặc mất phân biệt lịch sự vốn rõ trong bản gốc. Kiểm thông tin của công cụ đang dùng ở phiên bản hiện hành nếu cần biết chắc.
Chủ ngữ ẩn: ai làm, ai nhận
Dấu hiệu cần soát. Trong thư hoặc biên bản, câu tiếng Việt có chủ ngữ là đại từ mà bản gốc không có. Ví dụ giả định: một thư tiếng Nhật của bên mua viết câu tương đương "đã kiểm tra hàng mẫu, sẽ liên lạc lại sau khi xác nhận nội bộ", không nêu ai. Máy dịch thành "Anh ấy đã kiểm tra hàng mẫu…", trong khi người kiểm là chính bên mua.
Đọc động từ kính ngữ và khiêm nhường. Tiếng Nhật và tiếng Hàn có dạng động từ dùng cho hành động của người trên hoặc của khách, và dạng khiêm nhường cho hành động của chính mình. Đây thường là manh mối tốt nhất để biết chủ ngữ ẩn là ai. Máy dịch hay bỏ qua manh mối này; người biên tập đọc được bản gốc thì dùng nó để chọn đúng chủ thể.
Trong tiếng Trung. Câu lược chủ ngữ phổ biến trong văn bản quy trình, thông báo, tin nhắn. Nhiều khi tiếng Việt cũng lược được, như câu mệnh lệnh trong quy trình. Chỉ thêm chủ ngữ khi không thêm thì người đọc không biết ai phải làm.
Cách xử lý khi không chắc. Đọc đoạn trước và đoạn sau, xem ai là người đang được nói đến. Nếu vẫn mơ hồ, chọn cách diễn đạt không gán chủ thể sai, như dùng "bên mua", "phía công ty", hoặc hỏi lại khách. Một chủ ngữ đoán sai trong thư thương lượng có thể làm hai bên hiểu khác nhau về việc ai đã cam kết gì.
Kính ngữ và xưng hô: chuyển mức lịch sự sang tiếng Việt
Tiếng Nhật và tiếng Hàn có hệ thống mức lịch sự trong cả từ vựng lẫn đuôi câu. Tiếng Trung có ít dạng ngữ pháp hơn nhưng vẫn có cách xưng hô và từ ngữ trang trọng. Máy thường san phẳng tất cả thành một giọng trung tính, hoặc ngược lại, dịch quá sát thành những câu khách sáo lặp đi lặp lại.
Người biên tập không cần, và cũng không nên, tìm tương đương từng bậc kính ngữ. Việc cần làm là xác định quan hệ: ai viết cho ai, cấp bậc thế nào, quan hệ đối tác hay nội bộ. Rồi chọn xưng hô tiếng Việt hợp với quan hệ đó và giữ nhất quán. Thư của bên bán gửi khách hàng Nhật có thể gọi "Quý công ty" và tự xưng bằng tên công ty mình; email nội bộ giữa đồng nghiệp người Hàn và người Việt có thể dùng "anh, chị" theo thói quen của văn phòng.
Những cụm chào hỏi mở đầu và kết thư theo khuôn của tiếng Nhật, tiếng Hàn thường không có tương đương tự nhiên trong tiếng Việt. Dịch từng chữ sẽ ra những câu nghe lạ. Với thư công việc, chuyển ý chính của câu chào, như cảm ơn sự hợp tác, mong tiếp tục được giúp đỡ, sang câu tiếng Việt thường dùng trong thư thương mại. Với văn bản cần lưu hồ sơ hoặc dịch có xác nhận, giữ sát hơn và hỏi yêu cầu của khách.
Tên người, tên công ty, địa danh: chọn một quy ước
Tên riêng là chỗ bản máy thiếu nhất quán nhiều nhất ở ba ngôn ngữ này. Bảng dưới là các lựa chọn hay gặp; quy ước cuối cùng do khách và mục đích tài liệu quyết định.
| Ngôn ngữ | Các cách viết tên người thường gặp | Lỗi máy hay mắc |
|---|---|---|
| Tiếng Trung | Đọc Hán Việt, phiên âm Latinh, hoặc theo cách viết trên giấy tờ của chính người đó | Trộn hai cách trong cùng tài liệu; dịch nghĩa từng chữ trong tên công ty hoặc tên người |
| Tiếng Nhật | Chuyển tự Latinh theo cách đọc tiếng Nhật; đọc Hán Việt ít dùng cho tên người đương đại | Đọc chữ Hán trong tên theo âm Hán Việt; cùng một tên ra nhiều cách viết khác nhau |
| Tiếng Hàn | Chuyển tự Latinh theo cách người đó tự dùng; cách đọc Hán Việt có tồn tại nhưng ít dùng trong công việc | Chuyển tự không thống nhất giữa các lần xuất hiện; nhầm họ với tên |
| Tên công ty, nhãn hàng | Tên giao dịch chính thức do công ty công bố, thường có bản Latinh | Dịch nghĩa tên công ty thành cụm tiếng Việt |
Cách làm an toàn: lập bảng tên riêng ngay từ đầu, mỗi tên một dòng gồm chữ gốc, cách viết đã chọn, nguồn xác nhận như danh thiếp hay chữ ký thư. Sau khi biên tập, tìm kiếm từng tên trong bản tiếng Việt để chắc không còn cách viết khác. Địa danh làm tương tự; với địa danh Trung Quốc, tên đọc Hán Việt đã quen như Bắc Kinh, Thượng Hải thì giữ, tên ít gặp thì theo quy ước khách chọn.
Số đếm, đơn vị và lịch: những con số dễ lệch
Lỗi con số trong ba ngôn ngữ này ít khi do máy đọc sai chữ số, mà do cách đếm và cách ghi khác tiếng Việt. Những chỗ cần soát với bản gốc:
- Đếm theo vạn: tiếng Trung, tiếng Nhật, tiếng Hàn đều có đơn vị mười nghìn, và đơn vị một trăm triệu. "3 vạn" là 30.000, không phải 3.000. Máy đổi nhầm ở bước này thì con số lệch mười lần mà câu vẫn đọc trôi. Soát kỹ mọi số tiền, số lượng hàng, diện tích.
- Năm theo niên hiệu: giấy tờ Nhật Bản có thể ghi năm theo niên hiệu, giấy tờ Đài Loan có thể ghi năm theo lịch Dân Quốc. Máy có lúc giữ nguyên số năm đó như năm dương lịch. Quy đổi và ghi chú cách quy đổi nếu là tài liệu chính thức.
- Thứ tự năm, tháng, ngày: ba ngôn ngữ ghi năm trước, tháng, rồi ngày. Khi chuyển sang tiếng Việt phải đảo lại, và kiểm cả chỗ máy chỉ đảo một phần.
- Đơn vị đo truyền thống: một số tài liệu, nhất là về đất đai, nông sản, nhà ở, còn dùng đơn vị truyền thống của nước đó. Giữ đơn vị gốc kèm quy đổi trong ngoặc nếu khách yêu cầu, và kiểm hệ số quy đổi từ nguồn đáng tin.
- Lượng từ: tiếng Trung, Nhật, Hàn có nhiều lượng từ đi với số. Máy đôi khi dịch lượng từ thành một danh từ, làm câu tiếng Việt thừa chữ hoặc đổi nghĩa. Đọc lại các câu có số lượng.
Những lỗi này đặc biệt nguy hiểm trong hợp đồng mua bán, đơn đặt hàng, bảng báo giá, vì một con số lệch có thể thành tranh chấp. Với loại tài liệu đó, kiểm số là một lượt riêng, có thể nhờ người thứ hai đọc chéo.
Từ Hán Việt: lợi thế và cái bẫy của người biên tập
Tiếng Việt có lớp từ Hán Việt lớn, nên người biên tập đọc được chữ Hán thường thấy quen thuộc khi đọc tiếng Trung, và một phần khi đọc tiếng Nhật, tiếng Hàn qua lớp từ gốc Hán. Đây là lợi thế khi tra thuật ngữ, nhưng cũng là bẫy: cùng một chữ Hán có thể mang nghĩa khác nhau giữa các ngôn ngữ, và khác với nghĩa của từ Hán Việt tương ứng.
Ví dụ quen thuộc trong giới học tiếng Nhật: chữ có âm Hán Việt là "miễn cưỡng" trong tiếng Nhật lại nghĩa là học tập. Chữ có âm Hán Việt "đại trượng phu" trong tiếng Nhật thường dùng với nghĩa không sao, ổn. Trong tiếng Hàn, từ đọc Hán Việt là "công phu" nghĩa là việc học. Máy dịch thường xử lý đúng những từ phổ biến này; người biên tập đọc bản gốc qua lăng kính Hán Việt mới là người dễ hiểu nhầm, nhất là với từ ít gặp.
Ngược lại, máy cũng có khi dịch một từ gốc Hán sang từ Hán Việt có hình thức giống nhưng nghĩa lệch, hoặc dùng từ Hán Việt cổ, nặng nề trong khi tiếng Việt hiện đại có từ thường dùng hơn. Từ ngoại lai viết bằng chữ katakana trong tiếng Nhật, hay từ mượn trong tiếng Hàn, cũng hay bị dịch theo nghĩa gốc tiếng Anh trong khi nghĩa đã đổi khi đi vào ngôn ngữ đó. Gặp từ nghi ngờ, tra từ điển của chính ngôn ngữ nguồn, không suy từ âm Hán Việt.
Quy trình biên tập và khi bạn không đọc được ngôn ngữ nguồn
Với người đọc được ngôn ngữ nguồn, quy trình gọn như sau:
- Lập bảng tên riêng và thuật ngữ trước khi sửa, kèm chữ gốc.
- Đối chiếu từng câu với bản gốc, ưu tiên chủ ngữ, phủ định, điều kiện và con số.
- Đọc riêng bản tiếng Việt để sửa xưng hô, mức lịch sự, câu chào, văn phong.
- Soát một lượt riêng cho số đếm, năm tháng, đơn vị.
- Tìm kiếm từng tên riêng trong bản tiếng Việt để chắc thống nhất.
Nếu bạn không đọc được ngôn ngữ nguồn, bạn không biên tập bản dịch máy được theo đúng nghĩa của từ này: bạn chỉ sửa được văn tiếng Việt, không bắt được lỗi nghĩa. Với tài liệu nội bộ để nắm ý, bản máy cộng với việc hỏi lại đối tác những điểm quan trọng có thể đủ. Với hợp đồng, quy trình an toàn, tài liệu gửi cơ quan nhà nước, cần người dịch đọc được ngôn ngữ nguồn. Dịch ngược bằng một công cụ khác chỉ giúp phát hiện vài chỗ lệch lớn, không thay được việc đọc bản gốc.
Khi dùng chatbot hỗ trợ, che tên công ty, tên người, giá và điều khoản riêng trước khi dán, và yêu cầu nó liệt kê những câu có chủ ngữ ẩn kèm cách hiểu của nó, để bạn đối chiếu thay vì nhận bản dịch lại toàn bộ.
Câu hỏi thường gặp
Dịch máy tiếng Trung, Nhật, Hàn sang tiếng Việt có dùng được cho công việc không?
Dùng được để nắm ý tài liệu nội bộ và làm bản nháp cho người dịch biên tập. Với hợp đồng, đơn hàng, tài liệu an toàn hay giấy tờ nộp cơ quan, bản máy phải được người đọc được ngôn ngữ nguồn đối chiếu kỹ, nhất là chủ ngữ, con số và tên riêng.
Vì sao bản dịch hay gán sai người làm việc trong câu?
Vì ba ngôn ngữ này thường lược chủ ngữ, và máy phải tự chèn đại từ tiếng Việt. Khi đoán sai, câu nói rằng bên này làm việc mà thật ra bên kia làm. Người biên tập dựa vào kính ngữ, ngữ cảnh đoạn trước sau, hoặc hỏi lại khách để chọn đúng chủ thể.
Tên người Trung Quốc nên viết theo Hán Việt hay phiên âm?
Không có một cách đúng cho mọi trường hợp. Báo chí thường dùng Hán Việt cho tên đã quen, còn giấy tờ và thư từ công việc thường theo cách viết trên giấy tờ của chính người đó. Hỏi khách, chọn một quy ước, ghi vào bảng tên riêng và áp dụng thống nhất.
Đơn vị vạn trong bản gốc nên dịch thế nào?
Thường quy đổi ra số đầy đủ theo cách viết tiếng Việt, ví dụ 3 vạn thành 30.000, rồi kiểm lại với bản gốc. Với tài liệu chính thức, có thể giữ cách ghi gốc kèm số quy đổi nếu khách yêu cầu. Đây là chỗ máy hay đổi nhầm nên phải soát từng con số.
Không đọc được tiếng Nhật thì có biên tập bản dịch máy được không?
Bạn chỉ sửa được văn tiếng Việt cho dễ đọc, không bắt được lỗi nghĩa vì không có gì để đối chiếu. Với tài liệu quan trọng, cần người đọc được ngôn ngữ nguồn. Dịch ngược bằng công cụ khác giúp phát hiện vài chỗ lệch lớn nhưng không thay được việc đọc bản gốc.
Có nên dịch sát các câu chào hỏi trong thư tiếng Nhật, tiếng Hàn?
Với thư công việc thông thường, nên chuyển ý chính của câu chào sang câu quen dùng trong thư thương mại tiếng Việt, vì dịch từng chữ nghe lạ. Với văn bản cần lưu hồ sơ hoặc dịch có xác nhận, giữ sát hơn và theo yêu cầu của khách.