Căn thời gian phụ đề là đặt cho mỗi phụ đề một điểm vào và một điểm ra sao cho chữ hiện ra đúng lúc nhân vật bắt đầu nói, tắt đi khi họ dứt lời, không vắt qua chỗ cắt cảnh, và để lại khoảng nghỉ đủ cho mắt nhận ra phụ đề đã đổi. Bản dịch hay đến đâu mà căn thời gian lệch nửa giây, người xem vẫn thấy khó chịu, có khi đọc được câu trả lời trước khi nghe câu hỏi.
Bài này giải thích các nguyên tắc căn thời gian mà người dịch phụ đề cần nắm, cách xử lý cắt cảnh, cách sửa tệp phụ đề bị lệch, và những gì công cụ tự căn thời gian làm được hay chưa. Nó hữu ích cho cả người dịch nhận tệp đã căn sẵn, vì rất nhiều lỗi căn thời gian chỉ lộ ra sau khi đã thay chữ dịch vào.
Căn thời gian là việc của ai và vì sao người dịch cần hiểu
Trong dự án lớn, căn thời gian thường do người chuyên trách làm trên ngôn ngữ gốc, tạo ra một tệp mẫu gồm toàn bộ điểm vào ra. Người dịch nhận tệp mẫu này và chỉ thay chữ. Ở dự án nhỏ, video doanh nghiệp hay kênh cá nhân, một người làm hết: chép lời, căn thời gian, dịch, xuất tệp.
Kể cả khi chỉ thay chữ, người dịch vẫn cần hiểu nguyên tắc căn thời gian. Lý do đơn giản: tiếng Việt và ngôn ngữ gốc có độ dài khác nhau. Một phụ đề tiếng Anh ngắn, hiện một giây, vừa đủ đọc; dịch sang tiếng Việt dài gấp rưỡi thì vượt tốc độ đọc ngay. Người dịch phải biết khi nào được phép kéo dài điểm ra, khi nào được gộp hai phụ đề, khi nào phải rút gọn chữ vì thời gian đã bị khoá.
Nhiều khách quy định rõ người dịch có được đổi thời gian trên tệp mẫu hay không. Có khách cho phép chỉnh nhẹ, có khách khoá hoàn toàn để đồng bộ nhiều ngôn ngữ cùng một mẫu. Đọc kỹ quy định này trước khi bắt tay; chỉnh thời gian trên tệp mẫu đã khoá có thể làm hỏng cả quy trình bên khách.
Điểm vào, điểm ra và khoảng nghỉ
Điểm vào sát lúc bắt đầu nói. Phụ đề nên hiện cùng lúc hoặc chỉ sớm hơn tiếng nói một chút. Hiện quá sớm, người xem đọc trước câu nhân vật chưa nói; hiện muộn, họ nghe giọng rồi mới thấy chữ và có cảm giác lệch.
Điểm ra để chữ ở lại thêm một chút. Mắt người đọc cần thêm thời gian sau khi tiếng nói dứt, nên điểm ra thường được để muộn hơn lúc dứt lời một khoảng ngắn, miễn là không chạm phụ đề sau hoặc vắt qua cắt cảnh.
Khoảng nghỉ giữa hai phụ đề. Giữa hai phụ đề liên tiếp cần một khoảng trống vài khung hình để mắt nhận ra chữ đã đổi. Nếu hai phụ đề dính liền nhau, người xem có thể không nhận ra câu mới, nhất là khi hai câu bắt đầu bằng cùng một chữ.
Nối phụ đề khi khoảng trống quá ngắn. Khi hai câu thoại cách nhau chỉ một khoảnh khắc, một số khách yêu cầu kéo điểm ra của phụ đề trước đến sát phụ đề sau, chỉ để lại khoảng nghỉ tối thiểu, thay vì để màn hình trống chớp một cái rất khó chịu.
Thời lượng tối thiểu và tối đa. Phụ đề quá ngắn không kịp đọc, phụ đề quá dài khiến người xem đọc lại lần hai. Các ngưỡng cụ thể nằm trong bản hướng dẫn của khách; phần mềm làm phụ đề thường báo khi vi phạm.
Xử lý chỗ cắt cảnh
Cắt cảnh là lúc hình chuyển từ cảnh quay này sang cảnh quay khác. Khi một phụ đề vắt qua chỗ cắt cảnh, mắt người xem bị kéo về phụ đề như thể có một phụ đề mới, và họ đọc lại từ đầu. Hiệu ứng này nhỏ nhưng lặp lại nhiều lần thì gây mệt. Vì vậy phần lớn bản hướng dẫn yêu cầu phụ đề tránh vắt qua cắt cảnh khi có thể.
Cách xử lý phổ biến: nếu điểm ra rơi ngay sau cắt cảnh một chút, kéo nó về đúng chỗ cắt cảnh hoặc trước đó vài khung hình. Nếu điểm vào rơi ngay trước cắt cảnh một chút, đẩy nó về đúng chỗ cắt cảnh. Khi lời thoại kéo dài qua cắt cảnh, chia thành hai phụ đề tại chỗ cắt, mỗi phần là một ý trọn vẹn nếu được. Trường hợp không chia được vì câu quá ngắn, nhiều khách chấp nhận phụ đề vắt qua, miễn là nó không bắt đầu hay kết thúc quá sát chỗ cắt.
Phần mềm làm phụ đề hiện nay thường có chức năng dò cắt cảnh tự động, đánh dấu các vạch trên dải thời gian. Chức năng này nhanh nhưng không hoàn hảo: cảnh chuyển mờ dần, cảnh có đèn chớp, cảnh hành động nhiều chuyển động có thể bị dò sai. Khi căn thời gian, xem lại các vạch quanh từng phụ đề, đừng tin hoàn toàn vào dấu tự động.
Tệp phụ đề bị lệch: lệch đều hay lệch dần
Lỗi hay gặp nhất khi nhận tệp từ nơi khác là phụ đề không khớp với video. Nhìn cách lệch để biết nguyên nhân và cách sửa.
| Hiện tượng | Nguyên nhân hay gặp | Cách sửa |
|---|---|---|
| Mọi phụ đề sớm hoặc muộn cùng một khoảng | Video được cắt thêm hay bớt đoạn đầu, logo mở đầu khác | Dời toàn bộ tệp một khoảng cố định |
| Đầu phim khớp, càng về sau càng lệch | Khác tốc độ khung hình giữa bản video dùng để căn và bản phát hành | Co giãn thời gian theo hai điểm mốc đầu và cuối |
| Khớp từng đoạn, lệch đột ngột ở giữa | Bản phát hành bị cắt hoặc chèn cảnh, chèn quảng cáo | Chia tệp thành đoạn và dời từng đoạn |
| Lệch lung tung không theo quy luật | Tệp phụ đề làm cho một bản dựng khác hẳn | Căn lại từ đầu, không sửa được bằng dời |
Phần lớn phần mềm làm phụ đề có chức năng dời toàn bộ và co giãn theo hai điểm mốc. Để co giãn chính xác, chọn hai câu thoại rõ ràng, một ở gần đầu, một ở gần cuối, căn tay hai câu đó cho thật khớp, rồi để phần mềm tính phần giữa.
Trước khi sửa, luôn hỏi khách đang dùng bản video nào để phát hành. Căn khớp hoàn hảo với một bản dựng cũ là công sức bỏ đi.
Định dạng tệp phụ đề và phụ đề cứng, phụ đề mềm
Người dịch phụ đề hay được yêu cầu giao ở một định dạng cụ thể. Không cần thuộc mọi định dạng, nhưng nên biết vài điều cơ bản để không giao sai.
- Định dạng SRT là dạng văn bản đơn giản nhất: số thứ tự, mã thời gian vào ra, chữ. Gần như mọi trình phát đọc được, nhưng hỗ trợ định dạng chữ rất hạn chế.
- Định dạng VTT thường dùng cho video trên web, cho phép thêm vị trí và một số kiểu chữ. Cấu trúc gần giống SRT nhưng không thay thế nhau trực tiếp được.
- Nhiều nền tảng và đài truyền hình dùng định dạng riêng, có vị trí, màu, thông tin ngôn ngữ. Khách sẽ ghi rõ trong bản hướng dẫn.
- Phụ đề mềm là tệp riêng, người xem bật tắt được, sửa được sau khi phát hành. Phụ đề cứng được đốt thẳng vào hình, không tắt được, không sửa được nếu không dựng lại video.
- Luôn kiểm mã hoá ký tự khi xuất tệp. Mã hoá sai khiến chữ tiếng Việt có dấu hiện thành ký tự lạ trên một số trình phát.
Với phụ đề cứng, mọi lỗi đều phải sửa trước khi đốt. Hãy xem lại kỹ hơn bình thường, kể cả vị trí chữ không đè lên phần chữ có sẵn trong hình như tên người trả lời phỏng vấn.
Công cụ tự căn thời gian làm được tới đâu
Khớp chữ với âm thanh khá tốt khi đã có bản chép lời. Nếu bạn có bản chép lời chính xác, nhiều công cụ có thể tự gióng từng câu với âm thanh và tạo điểm vào ra khá sát. Đây là chỗ máy giúp tiết kiệm nhiều thời gian nhất.
Chưa tốt với quy tắc trình bày. Máy thường không tuân thủ tốt giới hạn ký tự, khoảng nghỉ, quy tắc cắt cảnh hay quy tắc ngắt câu theo nghĩa. Kết quả là phụ đề khớp tiếng nhưng nhảy lung tung, câu bị chẻ ở chỗ vô lý.
Yếu ở đoạn ồn, nhạc, nói chồng. Ở những đoạn này máy có thể đặt điểm vào ra lệch hẳn, thậm chí gán câu cho sai đoạn. Đây là nơi cần căn tay.
Không biết khi nào nên gộp hay tách. Quyết định gộp hai câu ngắn thành một phụ đề, hay tách một câu dài làm hai, phụ thuộc vào nhịp phim và ý đồ cảnh. Máy chia theo khoảng lặng của âm thanh, không theo nghĩa.
Kết luận thực tế. Dùng công cụ để có bản căn thô, rồi đi lại từng phụ đề với dải thời gian và hình. Thời gian tiết kiệm được là phần gióng thô, không phải phần tinh chỉnh.
Thứ tự công đoạn khi một người làm cả chép lời, căn thời gian và dịch
Ở dự án nhỏ, một người thường phải làm cả ba việc. Thứ tự hợp lý là chép lời và soát trên ngôn ngữ gốc, căn thời gian trên ngôn ngữ gốc, rồi mới dịch. Căn trên ngôn ngữ gốc dễ hơn vì chữ khớp với tiếng nói bạn đang nghe, và tệp căn xong có thể dùng làm mẫu cho nhiều ngôn ngữ nếu khách cần thêm bản tiếng khác sau này.
Sau khi thay chữ dịch vào, đi lại một lượt chỉ để chỉnh thời gian cho vừa tiếng Việt: kéo dài điểm ra ở những phụ đề vượt tốc độ đọc nếu còn khoảng trống phía sau, gộp hai phụ đề ngắn liền nhau nếu cùng một người nói và cùng một ý, tách phụ đề quá dài tại chỗ nghỉ tự nhiên. Đây là lượt chỉnh nhẹ, không phải căn lại từ đầu.
Một số người làm ngược: dịch thẳng từ âm thanh rồi căn thời gian trên bản tiếng Việt. Cách này nhanh với video ngắn, nhưng với video dài thì dễ lệch vì chữ trên màn hình không khớp với tiếng nói bạn đang nghe, mắt và tai phải dịch chuyển liên tục. Nó cũng không để lại tệp mẫu ngôn ngữ gốc, nên lần sau khách cần thêm một ngôn ngữ thì phải làm lại từ đầu.
Câu hỏi thường gặp
Phụ đề nên hiện trước hay sau khi nhân vật bắt đầu nói?
Nên hiện cùng lúc hoặc sớm hơn tiếng nói rất ít. Hiện quá sớm khiến người xem đọc trước câu chưa nói, hiện muộn tạo cảm giác lệch. Điểm ra thì thường để muộn hơn lúc dứt lời một chút để mắt kịp đọc nốt.
Vì sao phụ đề càng về cuối phim càng lệch?
Thường do khác tốc độ khung hình giữa bản video dùng để căn và bản đang phát. Cách sửa là co giãn thời gian dựa trên hai điểm mốc, một câu gần đầu và một câu gần cuối được căn tay thật khớp, rồi để phần mềm tính phần giữa.
Phụ đề vắt qua chỗ cắt cảnh có sao không?
Không sai nghĩa nhưng làm mắt người xem bị kéo về phụ đề như có câu mới, gây mệt khi lặp nhiều. Phần lớn bản hướng dẫn yêu cầu tránh, bằng cách kéo điểm vào ra về đúng chỗ cắt hoặc chia câu tại chỗ cắt.
Người dịch có được sửa thời gian trên tệp mẫu của khách không?
Tuỳ khách. Có khách cho phép chỉnh nhẹ để vừa tốc độ đọc tiếng Việt, có khách khoá hoàn toàn để đồng bộ nhiều ngôn ngữ. Đọc bản hướng dẫn và hỏi khách khi chưa rõ, đừng tự ý đổi.
Nên giao phụ đề cứng hay phụ đề mềm?
Theo yêu cầu khách và nơi phát hành. Phụ đề mềm sửa được sau khi phát hành và người xem bật tắt được. Phụ đề cứng hợp với mạng xã hội tự phát video không tiếng, nhưng lỗi nào cũng phải sửa trước khi đốt vào hình.
Chữ tiếng Việt hiện thành ký tự lạ thì do đâu?
Thường do mã hoá ký tự khi xuất tệp không khớp với trình phát. Hãy xuất lại bằng mã hoá mà khách yêu cầu, thường là dạng mã hoá phổ biến cho chữ có dấu, rồi thử mở trên vài trình phát khác nhau trước khi giao.