Phiếu an toàn hoá chất là tài liệu người ta chỉ thật sự đọc kỹ khi có chuyện: đổ tràn, tiếp xúc, cháy, và lúc đó mỗi câu sơ cứu hay chữa cháy phải rõ ngay lần đầu. Phiếu này có cấu trúc chuẩn hoá theo hệ thống hài hoà toàn cầu về phân loại và ghi nhãn hoá chất, nên phần lớn câu chữ lặp lại giữa các phiếu. Đó vừa là lợi thế cho dịch máy, vừa là cái bẫy khiến người dịch chủ quan.
Bài dành cho người dịch nhận phiếu từ công ty nhập khẩu hoá chất, nhà máy sản xuất, đơn vị thương mại nguyên liệu. Bài bàn cách dịch và cách kiểm, không bàn cách xử lý hoá chất; mọi ví dụ là ví dụ giả định. Yêu cầu pháp lý về phiếu an toàn tại Việt Nam có thể thay đổi, bạn cần hỏi khách văn bản đang áp dụng.
Mười sáu mục của phiếu và mức độ rủi ro khi dịch
Phiếu an toàn theo hệ thống hài hoà toàn cầu thường có mười sáu mục theo thứ tự cố định. Bảng dưới gom các mục theo mức độ cần cẩn trọng khi dịch.
| Nhóm mục | Nội dung chính | Mức cẩn trọng khi dịch |
|---|---|---|
| Mục 1 | Nhận dạng sản phẩm và nhà cung cấp | Giữ nguyên tên thương mại, mã sản phẩm; kiểm thông tin liên hệ khẩn cấp |
| Mục 2 | Nhận dạng nguy hại: phân loại, từ cảnh báo, câu nguy hại, câu phòng ngừa | Rất cao, cần đúng bộ câu tiếng Việt chuẩn |
| Mục 3 | Thành phần | Cao: tên hoá chất, số đăng ký, khoảng nồng độ |
| Mục 4 đến 6 | Sơ cứu, chữa cháy, xử lý khi rò rỉ | Rất cao: câu hành động, thứ tự, điều cấm |
| Mục 7 và 8 | Lưu trữ, kiểm soát phơi nhiễm, bảo hộ cá nhân | Cao: giới hạn phơi nhiễm, loại bảo hộ |
| Mục 9 đến 11 | Tính chất lý hoá, độ ổn định, thông tin độc tính | Cao về số liệu, đơn vị |
| Mục 12 đến 16 | Sinh thái, thải bỏ, vận chuyển, quy định, thông tin khác | Trung bình, nhưng mã vận chuyển phải giữ nguyên |
Thứ tự các mục là cố định nên bạn không cần lo về cấu trúc. Điều cần lo là các câu chuẩn hoá ở mục 2 và các câu hành động ở mục 4 đến 6, nơi một chữ sai có thể khiến người đọc làm điều ngược lại với điều cần làm.
Câu nguy hại và câu phòng ngừa: không tự dịch lại
Hệ thống hài hoà toàn cầu dùng các câu nguy hại và câu phòng ngừa có mã riêng, mỗi mã ứng với một câu chuẩn. Khi một nước đưa hệ thống này vào quy định, thường có bộ câu chuẩn bằng ngôn ngữ của nước đó. Vì vậy cách làm đúng là dùng bộ câu tiếng Việt theo văn bản mà khách cung cấp, không dịch lại từng câu theo cảm nhận, dù bản dịch của mình nghe hay hơn.
Dịch máy cho ra các câu này rất trôi chảy, nhưng mỗi lần một kiểu. Cùng một mã câu phòng ngừa có thể được dịch ba cách trong ba phiếu khác nhau. Người đọc không bị hại bởi một câu, nhưng hệ thống phiếu của khách mất tính nhất quán, và khi bị kiểm tra có thể bị yêu cầu sửa lại toàn bộ. Cách tốt nhất là lập một bảng mã câu với bản tiếng Việt chuẩn, rồi thay theo mã thay vì dịch.
Từ cảnh báo ở mục 2 chỉ có hai mức trong hệ thống này, tương ứng nguy hiểm và cảnh báo. Đừng nhầm với các từ tín hiệu trong sổ tay máy, vốn có nhiều mức hơn. Hình đồ cảnh báo thì không cần dịch, nhưng phần mô tả bằng chữ, nếu có, phải khớp với hình.
Thành phần, số liệu lý hoá và đơn vị
Tên hoá chất. Tên theo danh pháp có quy ước viết riêng trong tiếng Việt, và nhiều chất có tên thông dụng khác tên danh pháp. Dịch máy hay trộn hai kiểu hoặc dịch nghĩa từng phần tên. Hãy giữ số đăng ký hoá chất làm điểm tựa và dùng tên theo cách viết mà khách đã dùng trong hồ sơ khai báo.
Khoảng nồng độ. Mục 3 thường ghi khoảng phần trăm, có dấu lớn hơn, nhỏ hơn. Chỉ một dấu bị đảo là thông tin sai hoàn toàn. Kiểm từng dòng, kể cả dấu và khoảng trắng.
Điểm chớp cháy, điểm sôi, tỷ trọng. Các số liệu ở mục 9 đi kèm phương pháp đo và điều kiện. Giữ nguyên phương pháp, không bỏ phần điều kiện như nhiệt độ, áp suất mà dịch máy đôi khi coi là thừa.
Giới hạn phơi nhiễm. Mục 8 có các giá trị giới hạn kèm đơn vị và nguồn quy định. Giữ nguyên giá trị và nguồn; nếu khách yêu cầu thêm giới hạn theo quy định Việt Nam, đó là việc của chuyên gia an toàn của khách, không phải người dịch tự tra.
Chữ viết tắt độc tính. Mục 11 dùng các viết tắt chỉ liều gây chết theo đường phơi nhiễm và loài thử nghiệm. Giữ nguyên viết tắt, dịch phần chú giải theo thuật ngữ thống nhất.
Quy trình dịch một lô phiếu an toàn với AI
Khách thường giao cả lô phiếu, có khi vài chục phiếu của cùng một nhà sản xuất. Quy trình dưới đây giúp bạn tận dụng tính lặp lại mà không đánh đổi độ chính xác.
- Xin khách bộ câu nguy hại và câu phòng ngừa tiếng Việt theo văn bản họ áp dụng, hoặc thống nhất nguồn tham chiếu.
- Lập bảng thuật ngữ cho các cụm lặp lại: tên các mục, tên thiết bị bảo hộ, tên phương tiện chữa cháy, tên trạng thái vật lý.
- Với mỗi phiếu, thay các câu có mã bằng câu chuẩn trước, rồi mới đưa phần còn lại qua công cụ dịch máy.
- Biên tập kỹ mục 4 đến 6: thứ tự hành động, điều cấm như không gây nôn, không dùng nước phun thẳng, đúng như bản gốc.
- Nhờ chatbot trích mọi con số kèm đơn vị và dấu so sánh từ hai bản để bạn đối chiếu.
- Đối chiếu tên sản phẩm, mã sản phẩm và ngày sửa đổi ở đầu và chân mỗi trang.
Ở bước bốn, đừng để câu lệnh cho chatbot có chữ “viết lại cho dễ hiểu”. Các câu sơ cứu trong phiếu đã được viết để đủ ngắn; diễn đạt lại có thể làm mất điều kiện, ví dụ chỉ làm một việc gì đó nếu người bị nạn còn tỉnh.
Mục sơ cứu: dịch đúng, không tư vấn
Mục sơ cứu thường chia theo đường phơi nhiễm: hít phải, dính da, dính mắt, nuốt phải, kèm phần triệu chứng và lưu ý cho bác sĩ. Người dịch giữ đúng cấu trúc đó, không gộp hai đường phơi nhiễm vì thấy câu giống nhau. Hai câu giống nhau ở bản gốc là có chủ ý.
Các câu có điều kiện cần được dịch sao cho điều kiện đứng trước hành động, đúng thứ tự người cứu cần làm. Ví dụ giả định: bản gốc có câu dặn rửa mắt bằng nước trong một khoảng thời gian, tháo kính áp tròng nếu dễ tháo, rồi tiếp tục rửa. Thứ tự đó phải được giữ nguyên, không đảo để câu nghe gọn hơn.
Nếu người dịch thấy bản gốc có chỗ khó hiểu hay có vẻ thiếu, hãy ghi chú và hỏi khách. Không bổ sung lời khuyên y tế, không thêm tên thuốc hay cách xử trí từ hiểu biết riêng hay từ chatbot. Phần lưu ý cho bác sĩ, nếu có, dịch sát và giữ nguyên thuật ngữ chuyên môn.
Vận chuyển, thải bỏ và thông tin quy định
Các mục cuối phiếu thường bị coi nhẹ vì nằm xa phần nguy hại, nhưng chúng chứa những thông tin mà bên vận chuyển và bên xử lý chất thải sẽ dùng thật. Mục vận chuyển có số hiệu theo danh mục hàng nguy hiểm của Liên Hợp Quốc, tên vận chuyển chuẩn, loại và nhóm đóng gói. Các mã và số này giữ nguyên tuyệt đối; tên vận chuyển chuẩn thường được giữ bằng tiếng Anh kèm phần dịch nghĩa trong ngoặc nếu khách muốn.
Mục thải bỏ thường nói theo nguyên tắc, kiểu xử lý theo quy định địa phương, không đổ vào cống. Dịch máy có lúc biến câu nguyên tắc này thành một chỉ dẫn cụ thể nghe như lời khuyên kỹ thuật. Hãy giữ đúng mức chung của bản gốc. Mục thông tin quy định liệt kê các văn bản của nước xuất xứ; người dịch giữ nguyên tên văn bản, không tự thay bằng văn bản Việt Nam mà mình đoán là tương đương.
Câu lệnh mẫu khi làm phiếu an toàn
Dưới đây là vài câu lệnh dùng với chatbot cho phần không có mã chuẩn, sau khi đã bỏ tên sản phẩm và tên nhà sản xuất:
- “Bạn là biên dịch viên Anh–Việt mảng hoá chất công nghiệp. Dịch mục sơ cứu sau sát nghĩa, giữ nguyên thứ tự hành động và mọi điều kiện. Không thêm lời khuyên, không rút gọn.”
- “Trích mọi giá trị số kèm đơn vị, dấu lớn hơn, nhỏ hơn và điều kiện đo trong mục 9 của bản gốc và bản dịch thành hai cột. Đánh dấu dòng không khớp.”
- “Liệt kê các câu có ý cấm như do not, never, avoid trong mục 4 đến 7 của bản gốc, kèm câu tương ứng trong bản dịch.”
- “Trong đoạn sau, liệt kê tên các thiết bị bảo hộ cá nhân và cách chúng được dịch, để người dịch thống nhất với bảng thuật ngữ.”
Đừng nhờ chatbot dịch hoặc tạo lại các câu nguy hại và phòng ngừa có mã. Phần đó đã có bộ câu chuẩn; để máy tự viết là đưa vào bản dịch những biến thể không cần thiết.
Bảo mật công thức và trách nhiệm của người dịch
Mục thành phần đôi khi tiết lộ một phần công thức sản phẩm, dù nhà sản xuất có thể giữ bí mật một số thành phần theo quy định cho phép. Những phiếu chưa gửi cho khách hàng cuối nên được coi là tài liệu bảo mật. Trước khi dùng công cụ trực tuyến, hãy hỏi khách; nếu được phép, vẫn nên bỏ tên sản phẩm, mã sản phẩm và tên nhà sản xuất khỏi phần dán vào.
Phiếu an toàn bản tiếng Việt có thể được dùng để huấn luyện công nhân, dán tại kho, cung cấp cho đội ứng cứu. Vì thế, bên cạnh phần dịch, bạn nên ghi rõ trong thư bàn giao rằng bản dịch dựa trên phiên bản gốc ngày nào, đã dùng bộ câu chuẩn từ nguồn nào, và có chỗ nào cần chuyên gia an toàn của khách xem lại. Đây là cách người dịch xác định rõ phạm vi trách nhiệm của mình.
Câu hỏi thường gặp
Có được dịch lại câu nguy hại cho tự nhiên hơn không?
Không nên. Các câu nguy hại và phòng ngừa đi theo mã, và thường có bộ câu tiếng Việt chuẩn theo văn bản áp dụng. Dùng đúng bộ câu đó giúp phiếu nhất quán và đúng yêu cầu khi bị kiểm tra.
Dịch máy có dùng được cho phiếu an toàn hoá chất không?
Dùng được cho phần mô tả không chuẩn hoá, với điều kiện biên tập đầy đủ. Phần câu có mã nên thay bằng câu chuẩn, còn mục sơ cứu, chữa cháy và xử lý rò rỉ cần đọc soát từng câu.
Tên hoá chất nên viết theo kiểu nào?
Theo cách viết khách đã dùng trong hồ sơ khai báo hoặc theo quy ước danh pháp mà khách chọn, luôn giữ số đăng ký hoá chất bên cạnh. Không tự dịch nghĩa từng phần tên.
Người dịch có phải kiểm tra giới hạn phơi nhiễm theo luật Việt Nam không?
Không. Người dịch giữ nguyên giá trị và nguồn trong bản gốc. Việc đối chiếu với quy định Việt Nam là việc của chuyên gia an toàn của khách, bạn chỉ cần ghi chú nếu khách hỏi.
Phiếu nhiều trang lặp lại thì có cách nào làm nhanh mà vẫn an toàn?
Dùng bảng câu chuẩn theo mã và bảng thuật ngữ cho các cụm lặp, kết hợp bộ nhớ dịch. Phần mới của từng phiếu như thành phần, số liệu lý hoá và sơ cứu vẫn phải được kiểm riêng.
Thấy mục sơ cứu có vẻ thiếu thì làm gì?
Dịch sát bản gốc và ghi chú cho khách vị trí bạn thấy cần xem lại. Không tự bổ sung lời khuyên y tế hay cách xử trí, vì đó là nội dung thuộc trách nhiệm của nhà sản xuất.