Bảng thông số và bản vẽ kỹ thuật là loại tài liệu mà phần chữ chiếm rất ít, nhưng mỗi chữ đều gắn với một con số, một ký hiệu hay một tiêu chuẩn có thể quyết định chi tiết có lắp được hay không. Người dịch ở đây làm việc giống người soát bản in hơn là người viết: phần lớn công sức dành cho việc không làm hỏng những gì đã đúng sẵn.
Bài dành cho người dịch nhận hồ sơ từ xưởng cơ khí, công ty xây lắp, đơn vị nhập thiết bị hay bộ phận mua hàng cần dịch yêu cầu kỹ thuật gửi nhà cung cấp. Các ví dụ là ví dụ giả định; khi gặp tiêu chuẩn cụ thể, bạn luôn cần đối chiếu với văn bản tiêu chuẩn mà khách cung cấp.
Đọc bản vẽ trước khi dịch chữ trên bản vẽ
Một bản vẽ chi tiết thường có ba vùng chữ: khung tên ở góc, các ghi chú kỹ thuật thành danh sách, và các chú thích rải trên hình. Ngoài ra còn kích thước, ký hiệu dung sai hình học, ký hiệu nhám bề mặt và ký hiệu mối hàn. Phần lớn những thứ sau cùng là ngôn ngữ ký hiệu quốc tế, kỹ sư ở mọi nước đọc như nhau, nên không cần và không được dịch.
Vì vậy việc đầu tiên là xác định chính xác cái gì cần dịch. Bạn nên ngồi với khách đánh dấu trên một bản vẽ mẫu: phần nào dịch, phần nào giữ nguyên, phần nào dịch song song. Thoả thuận này tránh được tình huống người dịch nhiệt tình dịch cả chữ viết tắt trong ký hiệu mối hàn, làm hỏng một thông tin mà người thợ hàn vốn đọc được.
Khi tài liệu ở dạng bản vẽ điện tử, chữ có thể nằm trong các lớp khác nhau, có lớp bị khoá, có chữ bị chuyển thành đường nét. Nếu khách chỉ gửi bản xuất ra dạng ảnh, bạn nên làm danh sách song ngữ theo vị trí thay vì cố chỉnh trực tiếp lên hình. Bộ phận kỹ thuật của khách sẽ thay chữ trên tệp gốc dựa vào danh sách đó.
Phần nào dịch, phần nào giữ nguyên
Bảng dưới là cách chia phổ biến khi dịch bản vẽ và bảng thông số. Đây là gợi ý ban đầu; khách có thể có quy định nội bộ khác.
| Thành phần | Thường xử lý thế nào | Ghi chú cho người dịch |
|---|---|---|
| Khung tên: tên chi tiết, vật liệu, tỷ lệ, người vẽ | Dịch tên chi tiết và vật liệu, giữ mã bản vẽ, số phiên bản | Tên vật liệu theo mác tiêu chuẩn thì giữ nguyên mác |
| Ghi chú kỹ thuật dạng danh sách | Dịch đầy đủ | Đây là phần nhiều chữ nhất và dễ sai nhất |
| Kích thước và dung sai số | Giữ nguyên | Không đổi dấu thập phân trên bản vẽ nếu khách không yêu cầu |
| Ký hiệu dung sai hình học, nhám, mối hàn | Giữ nguyên | Chỉ dịch phần chữ giải thích nếu có |
| Bảng kê vật tư | Dịch tên gọi, giữ mã hàng, số lượng | Tên gọi phải khớp với tên trong ghi chú và hình |
| Tiêu chuẩn viện dẫn | Giữ nguyên số hiệu tiêu chuẩn | Không thay bằng tiêu chuẩn Việt Nam tương đương |
Dòng cuối là chỗ nhiều người dịch có thiện ý nhưng làm sai. Thay một tiêu chuẩn nước ngoài bằng một tiêu chuẩn Việt Nam mà mình cho là tương đương là một quyết định kỹ thuật, không phải quyết định ngôn ngữ. Nếu muốn giúp, hãy ghi chú bên lề rằng có thể có tiêu chuẩn tương ứng, để kỹ sư của khách tự xem.
Những bẫy riêng của ghi chú kỹ thuật
Chữ “unless otherwise specified”. Cụm này mở đầu nhiều ghi chú chung, nghĩa là quy định mặc định áp cho mọi chỗ không ghi khác. Dịch máy đôi khi đặt nó sai chỗ hoặc bỏ, làm ghi chú trở thành quy định tuyệt đối. Bạn nên có một cách dịch cố định, ví dụ “nếu không ghi khác”, và đặt nó đúng vị trí đầu câu.
Động từ chỉ mức bắt buộc. Shall, should, may trong yêu cầu kỹ thuật có nghĩa khác nhau rõ ràng, giống như trong văn bản pháp lý. Shall thường là bắt buộc, should là khuyến nghị, may là cho phép. Gộp chúng thành “cần” hay “nên” là xoá mất sự phân biệt mà người soạn cố ý đặt ra.
Chữ viết tắt xưởng. Bản vẽ dùng nhiều viết tắt như số lượng, đường kính, bán kính, điển hình, tham khảo. Mỗi xưởng có thói quen riêng. Hãy thu thập danh sách viết tắt từ chính bộ bản vẽ, hỏi khách nghĩa của những chữ lạ, và quyết định giữ hay dịch theo đối tượng đọc.
Vật liệu và xử lý bề mặt. Tên vật liệu thường đi theo mác của một tiêu chuẩn. Dịch máy hay dịch nghĩa một phần mác hoặc gắn sai tên gọi phổ thông. Giữ nguyên mác và chỉ dịch phần mô tả như nhiệt luyện, mạ, sơn tĩnh điện theo thuật ngữ đã thống nhất với khách.
Đơn vị trộn lẫn. Hồ sơ nhập khẩu có thể dùng cả mi li mét lẫn inch trong cùng bộ, nhất là phần ren và ống. Không quy đổi khi chưa được yêu cầu, và đánh dấu cho khách những chỗ đơn vị không thống nhất.
Quy trình làm một bộ hồ sơ kỹ thuật với AI
Với một bộ vài chục bản vẽ và bảng thông số, quy trình sau giúp bạn tận dụng AI cho phần lặp lại mà không để nó chạm vào số liệu.
- Trích toàn bộ chữ cần dịch thành bảng, mỗi dòng một chuỗi kèm mã bản vẽ và vị trí. Gom các chuỗi trùng nhau để chỉ dịch một lần.
- Lập danh sách viết tắt, tên vật liệu, tên chi tiết; thống nhất với kỹ sư của khách trước khi dịch hàng loạt.
- Đưa bảng chuỗi qua công cụ dịch máy cùng danh sách đã duyệt; yêu cầu giữ nguyên mọi con số, ký hiệu, mã và số hiệu tiêu chuẩn.
- Biên tập từng chuỗi, đặc biệt các ghi chú chung và các câu có động từ chỉ mức bắt buộc.
- So sánh tự động giữa cột gốc và cột dịch: số lượng con số, ký hiệu, chữ in hoa trong mỗi dòng phải bằng nhau. Dòng nào lệch, kiểm bằng mắt.
- Trả bảng song ngữ cho khách để thay vào tệp gốc, rồi xem lại bản vẽ đã thay chữ để chắc không có chữ tràn, đè hình.
Bước năm là chỗ máy làm tốt hơn người: một đoạn mã nhỏ hay một câu lệnh cho chatbot có thể đếm con số trong hai cột và báo dòng lệch trong vài giây. Nhưng việc kiểm lại những dòng bị báo vẫn là của bạn.
Bảng thông số trong hồ sơ chào hàng và mời thầu
Ngoài bản vẽ, người dịch kỹ thuật hay nhận bảng thông số đi kèm hồ sơ chào hàng, catalô thiết bị hay phần yêu cầu kỹ thuật trong hồ sơ mời thầu. Loại tài liệu này nằm giữa kỹ thuật và thương mại: mỗi dòng thông số có thể được bên mua dùng để so sánh, chấm đạt hay không đạt. Một chữ “tối thiểu” bị dịch thành “khoảng” có thể khiến thiết bị của khách bị loại, hoặc ngược lại khiến bên mua nhận một thiết bị không đáp ứng.
Các cụm chỉ giới hạn cần được dịch có hệ thống: không nhỏ hơn, không lớn hơn, tối thiểu, tối đa, danh định, trong khoảng, sai lệch cho phép. Dịch máy thường xử lý các cụm này tuỳ câu, lúc thế này lúc thế khác. Bạn nên lập riêng một bảng nhỏ cho chúng và kiểm toàn văn sau khi dịch, tương tự cách làm với động từ chỉ mức bắt buộc.
Một chỗ khác hay sai là bảng có cột “yêu cầu” và cột “đáp ứng” đặt cạnh nhau. Hai cột phải được dịch cùng một thuật ngữ cho cùng một thông số, để người chấm nhìn ngang một dòng là so được. Nếu bên mua dùng tên thông số khác với tên trong catalô của nhà sản xuất, đừng tự thống nhất; giữ tên theo từng nguồn và ghi chú để khách quyết định cách trình bày.
Câu lệnh mẫu cho tài liệu kỹ thuật dạng bảng
Các câu lệnh sau dùng cho bảng chuỗi đã tách khỏi bản vẽ và đã bỏ tên dự án. Bạn sửa cặp ngôn ngữ và danh sách thuật ngữ theo bộ hồ sơ.
- “Bạn là biên dịch viên kỹ thuật cơ khí Anh–Việt. Dịch cột Nguồn sang cột Đích. Giữ nguyên mọi con số, ký hiệu, mã, số hiệu tiêu chuẩn và mác vật liệu. Dùng đúng thuật ngữ trong danh sách đính kèm. Không thêm giải thích.”
- “Với mỗi dòng trong bảng hai cột sau, đếm số con số, ký hiệu và chữ in hoa ở mỗi cột. Liệt kê những dòng có số đếm khác nhau.”
- “Liệt kê mọi câu chứa shall, should, may, must trong cột Nguồn và cách chúng được dịch ở cột Đích. Đánh dấu chỗ không theo quy ước: shall là phải, should là nên, may là có thể.”
- “Liệt kê các cụm chỉ giới hạn như minimum, maximum, not less than, nominal trong bảng thông số sau và cách chúng được dịch.”
Chatbot có thể trả lời rất tự tin rằng mọi dòng đều khớp. Với các dòng thông số quan trọng như kích thước lắp ghép, áp suất làm việc hay tải trọng, bạn vẫn nên tự đối chiếu, coi kết quả của máy là danh sách gợi ý chứ không phải kết luận.
Bảo mật bản vẽ và giới hạn trách nhiệm
Bản vẽ kỹ thuật thường là tài sản trí tuệ quan trọng nhất của một xưởng sản xuất. Nhiều khách hàng nước ngoài đặt gia công ở Việt Nam kèm điều khoản cấm đưa bản vẽ ra ngoài hệ thống của bên nhận. Nếu bạn là người dịch thuê lại cho xưởng, hợp đồng đó cũng ràng buộc cả bạn. Trước khi đưa bất cứ chuỗi chữ nào vào công cụ trực tuyến, hãy hỏi rõ và lưu lại câu trả lời bằng văn bản.
Ngay cả khi được phép, việc tách chữ ra khỏi bản vẽ rồi dịch theo bảng chuỗi cũng giúp hạn chế rủi ro: công cụ chỉ thấy những dòng chữ rời, không thấy hình và kích thước. Hãy bỏ tên dự án, tên khách hàng cuối và mã bản vẽ khỏi bảng trước khi dán.
Về trách nhiệm, người dịch chịu trách nhiệm về độ chính xác ngôn ngữ, không chịu trách nhiệm về tính đúng của thiết kế. Khi thấy hai bản vẽ trong cùng bộ ghi vật liệu khác nhau cho cùng chi tiết, bạn ghi chú cho khách, không tự thống nhất. Ranh giới này nên được ghi trong báo giá hoặc hợp đồng để tránh hiểu lầm khi có sự cố sản xuất.
Câu hỏi thường gặp
Có cần dịch ký hiệu dung sai và nhám bề mặt không?
Thường là không. Đây là ký hiệu quốc tế mà kỹ sư và thợ đọc như nhau ở mọi ngôn ngữ. Bạn chỉ dịch phần chữ giải thích đi kèm nếu có, và nên thống nhất phạm vi này với khách từ đầu.
Tiêu chuẩn nước ngoài có nên đổi sang tiêu chuẩn Việt Nam tương đương?
Không, trừ khi khách yêu cầu và kỹ sư của họ đã xác định tương đương. Thay tiêu chuẩn là quyết định kỹ thuật. Người dịch có thể ghi chú gợi ý nhưng giữ nguyên số hiệu trong bản dịch.
Dịch bản vẽ dạng ảnh thì làm thế nào?
Lập danh sách song ngữ theo vị trí trên bản vẽ, kèm mã bản vẽ, để bộ phận kỹ thuật của khách thay chữ trên tệp gốc. Cách này an toàn hơn việc chỉnh trực tiếp lên ảnh và dễ kiểm lại.
AI có giúp kiểm số liệu trong bảng thông số không?
Có thể nhờ chatbot hoặc một đoạn mã nhỏ so số lượng con số và ký hiệu giữa cột gốc và cột dịch để báo dòng lệch. Đây là bước lọc nhanh; dòng bị báo vẫn cần bạn kiểm bằng mắt.
Shall và should trong yêu cầu kỹ thuật dịch thế nào?
Thường shall là bắt buộc, should là khuyến nghị, may là cho phép. Hãy chọn ba cách dịch tiếng Việt riêng biệt và dùng nhất quán toàn bộ hồ sơ, ghi vào bảng quy ước gửi kèm.