Dịch phụ đề bằng AI cho kết quả dùng được khi người dịch chuẩn bị kỹ đầu vào, cho máy dịch theo từng khối cảnh thay vì từng dòng rời, rồi biên tập lại trong lúc xem hình. Bỏ bất kỳ bước nào trong ba bước đó, bản phụ đề sẽ đúng chữ nhưng sai xưng hô, sai giọng, vỡ câu ở chỗ chuyển phụ đề.
Bài này dành cho biên dịch viên phụ đề tự do, nhóm làm phụ đề cho kênh video của doanh nghiệp, và người đang thử dùng chatbot để tăng tốc. Quy trình bảy bước bên dưới đi từ lúc nhận tệp đến lúc giao, kèm câu lệnh mẫu và các chỗ máy hay hỏng mà bạn phải tự kiểm.
AI làm tốt phần nào, hỏng phần nào trong phụ đề
Trước khi đưa AI vào quy trình, cần biết rõ máy mạnh và yếu ở đâu, để dồn sức người vào đúng chỗ. Bảng dưới tổng hợp từ đặc điểm chung của các hệ dịch máy và chatbot hiện nay; kết quả cụ thể khác nhau theo công cụ và theo cặp ngôn ngữ.
| Phần việc | AI thường làm | Người dịch phải làm |
|---|---|---|
| Nghĩa câu thoại đơn giản | Dịch đúng phần lớn trường hợp | Đọc lại, sửa chỗ quá sát chữ |
| Xưng hô tiếng Việt | Chọn theo xác suất, hay lệch giữa các cảnh | Lập bảng xưng hô, sửa thống nhất |
| Câu bị chẻ qua hai, ba phụ đề | Dịch từng mảnh rời, trật trật tự câu | Gộp ý rồi chia lại theo nhịp nói |
| Câu đùa, chơi chữ, tiếng lóng | Dịch nghĩa đen hoặc bỏ qua | Tìm cách nói tương đương hoặc ghi chú cho khách |
| Giới hạn ký tự, tốc độ đọc | Không nắm chắc, đếm sai | Kiểm bằng phần mềm, rút gọn |
| Thông tin chỉ có trong hình | Không thấy hình nên không biết | Xem video để hiểu ai nói, nói với ai, chỉ vào cái gì |
Hàng cuối là lý do quan trọng nhất khiến không thể giao phụ đề chỉ dựa trên tệp chữ. Một câu "Lấy cái đó cho anh" có thể là chiếc chìa khoá, khẩu súng hay đĩa thức ăn; chỉ ai xem hình mới biết dịch "cái đó" thế nào cho tự nhiên trong tiếng Việt.
Bước 1 đến 3: chuẩn bị trước khi máy dịch dòng nào
Ba bước đầu không dịch chữ nào, nhưng quyết định phần lớn chất lượng. Người mới thường bỏ qua để "làm cho nhanh" rồi mất gấp đôi thời gian sửa.
- Xem lướt cả tập hoặc cả video ít nhất một lần, ghi lại các nhân vật chính, quan hệ giữa họ, bối cảnh thời gian và không gian. Với phim dài tập, đọc phần tóm tắt các tập trước nếu khách cung cấp.
- Lập bảng nhân vật và xưng hô: ai gọi ai là gì, ở hoàn cảnh nào. Ví dụ giả định: nhân vật A gọi nhân vật B là "chị" khi ở công ty, gọi tên khi hai người thân nhau ở nhà. Bảng này sẽ được dán vào câu lệnh cho máy và dùng để kiểm ở bước biên tập.
- Lập bảng thuật ngữ và tên riêng: tên người, tên địa danh, tên tổ chức trong phim, các từ chuyên môn lặp lại. Quyết định trước cách viết, giữ nguyên hay phiên âm, rồi dùng thống nhất. Nếu đây là phần tiếp của một bộ đã có phụ đề, lấy bảng thuật ngữ cũ từ khách thay vì tự đặt lại.
Với video doanh nghiệp, bảng thuật ngữ còn gồm tên sản phẩm, chức danh, khẩu hiệu mà bộ phận truyền thông của khách đã duyệt. Hỏi họ trước, đừng đoán.
Bước 4: dịch theo khối cảnh, không theo từng dòng rời
Tệp phụ đề gốc chia lời thoại thành từng mảnh theo thời gian, không theo câu. Một câu dài thường bị chẻ qua hai hoặc ba phụ đề liên tiếp. Nếu đưa từng phụ đề vào máy một cách riêng lẻ, máy sẽ dịch từng mảnh như một câu hoàn chỉnh, sinh ra trật tự từ ngược đời hoặc lặp ý. Tiếng Anh hay đặt mệnh đề phụ ở sau, tiếng Việt có khi phải đảo lên trước; khi câu bị chẻ, việc đảo này chỉ làm được nếu nhìn thấy cả câu.
Cách làm hiệu quả hơn là đưa cho máy một khối liền mạch, khoảng một cảnh hoặc vài chục phụ đề, giữ nguyên số thứ tự để ghép lại. Kèm bảng nhân vật và bảng thuật ngữ, ghi rõ yêu cầu: giữ nguyên số phụ đề, không gộp hay tách phụ đề, mỗi phụ đề dịch phải nằm gọn trong phụ đề tương ứng. Một câu lệnh mẫu: "Dưới đây là 30 phụ đề của một cảnh trong phim truyền hình gia đình. Nhân vật và cách xưng hô theo bảng đính kèm. Hãy dịch sang tiếng Việt văn nói tự nhiên, giữ nguyên số thứ tự, mỗi dòng không quá 42 ký tự. Câu nào bị chẻ qua nhiều phụ đề thì dịch cả câu rồi chia lại cho khớp nhịp nói. Đánh dấu những chỗ có chơi chữ hoặc tiếng lóng."
Yêu cầu đánh dấu chỗ khó là phần hay bị quên. Nó không làm máy dịch tốt hơn ở chỗ đó, nhưng giúp bạn biết phải dừng lại ở đâu khi biên tập. Một bản dịch máy trông trơn tru từ đầu đến cuối là bản nguy hiểm nhất, vì nó che mất những chỗ đáng ngờ.
Bước 5: biên tập cùng hình, không biên tập trên tệp chữ
Mở phần mềm làm phụ đề và xem video song song. Đọc từng phụ đề khi nó xuất hiện cùng cảnh. Đây là lúc bạn bắt được "cái đó" là cái gì, câu nào là nói đùa, câu nào là mỉa, ai đang nói với ai khi có ba người trong khung hình.
Sửa xưng hô theo bảng đã lập. Đây là lỗi máy mắc nhiều nhất. Dùng chức năng tìm kiếm trong phần mềm để rà các đại từ xưng hô của từng nhân vật chính, sửa một lượt cho thống nhất.
Rút gọn những phụ đề vượt tốc độ đọc. Phần mềm sẽ báo đỏ. Sửa bằng tay hoặc nhờ AI đưa vài phương án ngắn cho riêng những câu đó, rồi tự chọn.
Xử lý chỗ máy đã đánh dấu khó. Câu đùa, chơi chữ, bài hát, câu trích dẫn văn học. Nếu không tìm được cách chuyển tự nhiên, ghi chú lại cho khách thay vì để bản dịch nghĩa đen khó hiểu.
Đọc lại giọng từng nhân vật. Sau khi sửa từng câu, xem lại một lượt chỉ để nghe giọng: nhân vật lớn tuổi có nói như người lớn tuổi không, đứa trẻ có nói như đứa trẻ không. Máy hay san phẳng mọi giọng về một kiểu trung tính.
Bước 6 và 7: kiểm kỹ thuật, xem lượt cuối rồi mới giao
Hai bước cuối tách biệt với biên tập nội dung. Lý do là khi đang sửa nghĩa, mắt người khó cùng lúc để ý lỗi kỹ thuật, và ngược lại.
- Chạy chức năng kiểm lỗi của phần mềm: vượt ký tự, vượt tốc độ, phụ đề chồng nhau, phụ đề quá ngắn, khoảng cách giữa hai phụ đề quá sát.
- Kiểm chính tả và dấu thanh bằng công cụ kiểm chính tả, sau đó đọc lại những chỗ công cụ đề xuất sửa, vì nó hay "sửa" cả tên riêng.
- Kiểm định dạng tệp xuất ra đúng yêu cầu của khách, mã hoá ký tự đúng để chữ có dấu không bị vỡ khi mở bằng trình phát khác.
- Xem lại toàn bộ ở tốc độ thật, không tua, không dừng, như một khán giả. Ghi lại mọi chỗ thấy khựng, sửa xong mới giao.
- Gửi kèm ghi chú cho khách: những chỗ đã chọn cách dịch đặc biệt, những chỗ chưa chắc cần khách xác nhận, bảng thuật ngữ đã dùng.
Ghi chú giao kèm không phải thủ tục cho có. Khi khách hoặc người duyệt bên họ thấy một cách dịch lạ, ghi chú giúp họ hiểu đó là lựa chọn có chủ ý, tránh bị sửa ngược lại thành bản dịch nghĩa đen.
Bảo mật tệp phim và lời thoại của khách
Phim chưa phát hành, video đào tạo nội bộ, video sản phẩm chưa ra mắt đều là tài sản khách giữ kín. Hợp đồng phụ đề thường có điều khoản bảo mật chặt, có khi cấm rõ việc đưa nội dung vào bất kỳ công cụ trực tuyến nào không được khách duyệt. Vi phạm điều khoản này, dù chỉ vì muốn làm nhanh, có thể khiến người dịch mất khách và chịu trách nhiệm bồi thường.
Trước khi dùng chatbot cho một dự án, đọc lại hợp đồng và hỏi khách bằng văn bản nếu chưa rõ. Nếu khách cho phép, vẫn nên che những thông tin nhạy cảm không cần cho việc dịch, như tên dự án mã hoá, tên khách hàng của khách xuất hiện trong video. Không tải tệp video lên công cụ không rõ nguồn; nếu cần chép lời từ âm thanh, dùng công cụ được khách chỉ định hoặc chạy trên máy của mình.
Cũng đừng quên phần lưu trữ sau dự án. Tệp video, bản chép lời, bản dịch nên được xoá hoặc trả lại theo đúng điều khoản sau khi giao, kể cả bản sao trong thư mục tải về và lịch sử trò chuyện với chatbot nếu công cụ cho phép xoá. Nhiều người dịch giữ lại "để tham khảo" và quên mất rằng đó vẫn là tài sản của khách.
Khi nào nên bỏ bản máy, dịch tay từ đầu
Phim hài dựa nhiều vào chơi chữ. Khi phần lớn tiếng cười đến từ lời thoại, bản máy gần như phải viết lại toàn bộ. Sửa từng câu một trên nền bản máy còn chậm hơn tự viết, và dễ để lại vết nghĩa đen ở những chỗ mệt mỏi bỏ qua.
Phim nhiều phương ngữ, giọng địa phương, tiếng lóng thế hệ. Máy thường chuẩn hoá mọi giọng về một kiểu nói phổ thông. Nếu sắc thái vùng miền hay tuổi tác là chất liệu của phim, người dịch cần tự chọn cách thể hiện trong tiếng Việt ngay từ đầu.
Nhạc kịch và phim có nhiều bài hát. Lời bài hát trên phụ đề cần nhịp, có khi cần vần, và phải hiện đúng với câu hát. Đây là việc gần với dịch thơ hơn dịch thoại, máy giúp được rất ít.
Tư liệu có giá trị chứng cứ hoặc lưu trữ. Phỏng vấn nhân chứng, ghi hình hội thảo khoa học, tư liệu lịch sử cần độ chính xác từng chữ và thường cần chép lời nguyên văn. Ở đây dịch máy có thể dùng để tham khảo, nhưng bản giao phải do người dịch đối chiếu từng câu với âm thanh gốc.
Khách yêu cầu rõ không dùng AI. Đây là trường hợp đơn giản nhất: làm theo hợp đồng. Nếu bạn tin AI giúp được ở một phần việc nhỏ, hãy đề xuất và chờ khách đồng ý bằng văn bản trước khi dùng.
Câu hỏi thường gặp
Dịch phụ đề bằng AI có nhanh hơn dịch tay nhiều không?
Tuỳ nội dung. Với video thuyết trình, đào tạo, lời thoại rõ và ít nhân vật, AI giúp rút ngắn đáng kể phần dịch thô. Với phim truyện nhiều nhân vật, nhiều xưng hô và câu đùa, thời gian biên tập có thể gần bằng dịch mới, nên lợi ích nhỏ hơn.
Vì sao không nên đưa từng phụ đề vào máy một cách riêng lẻ?
Vì một câu thoại thường bị chẻ qua nhiều phụ đề. Dịch từng mảnh rời làm máy hiểu mỗi mảnh là một câu riêng, dẫn tới sai trật tự, lặp ý và xưng hô lệch. Đưa cả khối cảnh kèm bảng nhân vật cho kết quả liền mạch hơn.
Có cần xem video khi biên tập bản dịch máy không?
Có, đây là bước không bỏ được. Nhiều câu chỉ hiểu đúng khi thấy hình: ai nói với ai, chỉ vào vật gì, câu đó nói thật hay mỉa. Biên tập trên tệp chữ đơn thuần sẽ để lọt những lỗi người xem nhận ra ngay.
Khách không cho dùng AI thì phải làm sao?
Tuân thủ đúng hợp đồng. Bạn vẫn có thể dùng phần mềm làm phụ đề, bảng thuật ngữ và bộ nhớ dịch trên máy của mình nếu hợp đồng cho phép, nhưng không đưa nội dung vào công cụ trực tuyến bên ngoài. Khi chưa rõ, hãy hỏi bằng văn bản.
Bảng nhân vật và xưng hô nên có những cột gì?
Tối thiểu gồm tên nhân vật, tuổi hoặc vai trò, quan hệ với các nhân vật khác, và cách mỗi người gọi nhau trong từng hoàn cảnh. Thêm cột ghi chú cho những thay đổi theo cốt truyện, ví dụ hai người từ đồng nghiệp chuyển thành người yêu.
Có nên giao bản dịch kèm ghi chú cho khách không?
Nên. Ghi chú giải thích những chỗ dịch thoát có chủ ý, những chỗ chưa chắc cần khách xác nhận và bảng thuật ngữ đã dùng. Nó giúp người duyệt bên khách hiểu lựa chọn của bạn và tránh sửa ngược thành bản nghĩa đen.