Đạo đức nghề phiên dịch xoay quanh bốn nguyên tắc: dịch đầy đủ và chính xác điều người nói nói, giữ trung lập không thêm bớt hay bênh bên nào, giữ bí mật mọi điều nghe được trong lúc làm việc, và chỉ nhận việc trong khả năng của mình. Các nguyên tắc này có mặt trong quy tắc nghề nghiệp của hầu hết hiệp hội phiên dịch, từ phiên dịch hội nghị đến phiên dịch y tế và tư pháp.
Nói ra thì đơn giản; khó là lúc áp dụng giữa một buổi làm việc thật, khi khách trả tiền muốn bạn đứng về phía họ, khi người nói chửi thề, khi bạn nhận ra mình vừa dịch sai. Bài này đi qua từng nguyên tắc và những tình huống khó xử thường gặp, kèm cách xử lý mà phần đông người trong nghề chấp nhận. Phần cuối bàn về nghĩa vụ đạo đức mới khi phiên dịch viên dùng công cụ AI.
Dịch đầy đủ và chính xác: không làm đẹp, không làm nhẹ
Phiên dịch viên dịch điều người nói nói, theo cách gần nhất với ý định của họ, không thêm điều họ không nói, không bớt điều họ đã nói. Điều này nghe hiển nhiên nhưng bị vi phạm rất thường xuyên với ý tốt. Người dịch làm nhẹ một câu nói gay gắt cho buổi họp êm hơn, bỏ một câu đùa vì sợ bên kia không hiểu, sửa một con số mà người nói đọc nhầm, giải thích thêm một khái niệm vì nghĩ người nghe không biết. Mỗi việc đó đều biến người dịch thành một bên tham gia cuộc nói chuyện.
Nguyên tắc chung trong nghề là giữ đúng mức độ: câu lịch sự dịch lịch sự, câu thô dịch thô ở mức tương đương, câu mơ hồ có chủ ý dịch mơ hồ. Khi người nói đọc sai một con số rõ ràng, phiên dịch viên dịch đúng điều đã nghe và có thể lưu ý ngắn rằng con số có vẻ khác với số trong tài liệu, để người nói tự sửa. Quyết định sửa thuộc về người nói.
Phiên dịch viên nói theo ngôi thứ nhất, như chính người nói, chứ không dùng cách gián tiếp kiểu ông ấy nói rằng. Cách này giữ cho hai bên nói chuyện trực tiếp với nhau qua người dịch, và làm rõ rằng người dịch không đưa ý kiến riêng. Khi cần nói điều của chính mình, chẳng hạn xin nhắc lại, người dịch báo rõ đây là lời của phiên dịch viên.
Trung lập: bạn không thuộc phe nào trong phòng
Khách trả tiền không phải là bên bạn phục vụ trong câu chữ. Bạn làm việc cho khách về hợp đồng, nhưng trong lúc dịch, bạn phục vụ việc hiểu nhau của cả hai bên. Đàm phán giỏi là việc của người đàm phán, không phải của người dịch.
Không tư vấn, không bình luận. Khi bên thuê hỏi nhỏ bạn nghĩ đối tác có thật lòng không, câu trả lời đúng là bạn chỉ nhắc lại được những gì đối tác đã nói. Nếu buổi làm việc cần người tư vấn văn hoá hay thị trường, đó là một vai trò khác, nên thoả thuận riêng và báo cho các bên.
Không trò chuyện riêng bằng thứ tiếng một bên không hiểu. Trao đổi riêng với một bên trong lúc bên kia ngồi đó tạo cảm giác bị qua mặt. Nếu buộc phải hỏi lại người nói một chi tiết, nói ngắn cho bên kia biết bạn đang xin làm rõ.
Khai báo xung đột lợi ích. Nếu bạn quen thân một bên, từng làm việc cho đối thủ của khách, hoặc có quyền lợi trong việc đang bàn, hãy báo trước và để khách quyết định. Ở phiên dịch tư pháp và y tế, đây là yêu cầu nghiêm ngặt hơn nữa.
Bảo mật: nghe nhiều, kể không
Phiên dịch viên thường biết những thông tin mà nhiều người trong chính công ty khách không biết: giá chào, chiến lược đàm phán, kế hoạch tái cơ cấu, tình trạng sức khoẻ, sự việc riêng tư. Nghĩa vụ giữ kín áp dụng cả trong lẫn sau hợp đồng, và áp dụng cả với chi tiết tưởng nhỏ. Bộ quy tắc của Hiệp hội Phiên dịch Hội nghị Quốc tế AIIC đặt việc giữ bí mật tuyệt đối thành một nghĩa vụ hàng đầu của thành viên.
Bảo mật không chỉ là không kể với người khác. Nó còn là không đăng ảnh hội trường kèm tên khách trên mạng xã hội, không mang sổ ghi chú về nhà rồi bỏ quên trên xe, không để tài liệu chuẩn bị trong thư mục dùng chung, không nhắc tên khách khi giới thiệu kinh nghiệm nếu chưa được phép. Sau khi xong việc, sổ ghi chú nên được huỷ theo cách mà hợp đồng hoặc thông lệ yêu cầu.
Với công cụ AI, bảo mật có thêm một mặt mới, phần dưới bàn riêng. Nguyên tắc chung không đổi: thông tin của khách chỉ đi tới nơi mà khách đã đồng ý.
Biết giới hạn năng lực và nói ra
Một phiên dịch viên giỏi về thương mại có thể không đủ chuẩn bị cho một buổi hội chẩn y khoa; một người dịch tốt Anh – Việt có thể không theo được giọng địa phương nặng của một diễn giả. Nhận việc vượt quá năng lực không chỉ làm hại bản thân mà có thể gây hậu quả thật cho người phụ thuộc vào bản dịch. Đạo đức nghề nghiệp đòi hỏi bạn đánh giá thật thà trước khi nhận việc, và nếu nhận, nói rõ với khách điều kiện để làm tốt, như cần tài liệu, cần thêm thời gian chuẩn bị, cần người cùng cabin.
Trong lúc dịch, khi bạn không nghe rõ hoặc không hiểu, xin nhắc lại là hành động chuyên nghiệp, không phải thất bại. Khi bạn nhận ra mình vừa dịch sai một chi tiết quan trọng, sửa ngay bằng một câu ngắn, ví dụ phiên dịch viên xin đính chính, con số vừa rồi là mười lăm chứ không phải năm mươi. Che giấu một lỗi để giữ thể diện là vi phạm nghiêm trọng hơn chính lỗi đó.
Thời lượng làm việc cũng thuộc về giới hạn năng lực. Đồng ý dịch song song một mình cả ngày, hay kéo dài buổi nối tiếp không nghỉ, là chấp nhận một chất lượng mà bạn biết trước là kém.
Phiên dịch y tế và tư pháp: yêu cầu chặt hơn
Ở bệnh viện, phòng khám, cơ quan điều tra, toà án, người nghe bản dịch thường ở thế yếu: họ đang ốm, đang lo, đang đối mặt với một thủ tục họ không hiểu, và họ hoàn toàn phụ thuộc vào người dịch. Vì vậy các quy tắc đạo đức ở hai lĩnh vực này thường chặt hơn phiên dịch thương mại. Người dịch phải khai báo mọi quan hệ với các bên, không nhận quà, không trò chuyện riêng với người được dịch ngoài phạm vi buổi làm việc, và không đưa lời khuyên dù được hỏi.
Một khác biệt quan trọng là cách xử lý chỗ không rõ. Trong hội thảo, người dịch có thể lược một câu đùa để giữ nhịp; trước bác sĩ hay điều tra viên thì không. Mọi câu đều được dịch, kể cả câu lặp lại, câu ngập ngừng, câu tự mâu thuẫn, vì chính sự ngập ngừng ấy có thể có ý nghĩa với người nghe chuyên môn. Người dịch không giải thích thuật ngữ y khoa hay pháp lý bằng lời của mình; nếu bên kia không hiểu, người dịch đề nghị bác sĩ hoặc cán bộ giải thích lại bằng từ đơn giản hơn rồi dịch phần giải thích đó.
Ở Việt Nam, người phiên dịch trong tố tụng có quyền và nghĩa vụ được quy định trong luật tố tụng hiện hành, kể cả trách nhiệm khi dịch sai sự thật. Nếu bạn nhận việc trong lĩnh vực này, đọc kỹ quy định hiện hành và hỏi cơ quan mời bạn về yêu cầu cụ thể.
Những tình huống khó xử và cách xử lý thường được chấp nhận
Không có quy tắc nào bao quát hết. Bảng dưới gom một số tình huống người trong nghề hay gặp và hướng xử lý phổ biến; mỗi hiệp hội và mỗi lĩnh vực có thể có quy định chi tiết riêng.
| Tình huống | Hướng xử lý |
|---|---|
| Người nói dùng lời thô tục hoặc xúc phạm | Dịch ở mức tương đương, không làm nhẹ; nếu cần có thể báo ngắn rằng đây là nguyên văn người nói |
| Bên thuê dặn đừng dịch một câu của họ | Nhắc rằng mọi điều nói ra khi có mặt bên kia đều được dịch; muốn nói riêng thì tạm dừng và nói khi bên kia không có mặt |
| Bên kia hỏi riêng ý kiến của phiên dịch viên | Lịch sự từ chối, nói rõ vai trò của mình chỉ là chuyển lời |
| Phát hiện mình dịch sai một con số | Đính chính ngay, ngắn, rõ là lời của phiên dịch viên |
| Nghe được điều có dấu hiệu vi phạm pháp luật | Không tự xử lý trong lúc dịch; sau buổi làm việc tham khảo quy định nghề nghiệp và ý kiến người có chuyên môn pháp lý |
| Khách đề nghị thêm tiền để dịch thiên về họ | Từ chối; đây là vi phạm nghiêm trọng nguyên tắc trung lập |
Điểm chung của các cách xử lý là minh bạch: khi bạn phải nói điều của chính mình, báo cho mọi người trong phòng biết đó là lời của người dịch, không phải lời của người nói.
Đạo đức nghề khi phiên dịch viên dùng công cụ AI
AI đưa vào nghề những câu hỏi mà các bộ quy tắc cũ chưa nói tới. Nhiều hiệp hội đang cập nhật hướng dẫn; trong khi chờ, một số nguyên tắc sau được nhiều người làm nghề thống nhất.
- Tài liệu và nội dung buổi làm việc chỉ đưa vào công cụ AI khi khách đồng ý, và chỉ ở dạng đã che thông tin nhận dạng.
- Nếu bạn dùng công cụ chép lời hoặc dịch máy làm hỗ trợ trong lúc dịch, khách có quyền biết.
- Bạn vẫn chịu trách nhiệm về mọi câu dịch, kể cả câu bạn lấy từ gợi ý của máy.
- Không nhận dịch hậu kỳ bản dịch máy của một buổi họp rồi trình bày như lời phiên dịch của chính mình tại buổi đó.
- Không dùng bản ghi các buổi làm việc của khách để luyện tập, để huấn luyện công cụ, hay làm ví dụ minh hoạ.
- Khi khách muốn thay phiên dịch viên bằng công cụ trong tình huống rủi ro cao, giải thích rủi ro một cách trung thực, không phóng đại, không bôi xấu công nghệ.
Những nguyên tắc này không làm việc dùng AI trở nên sai; chúng chỉ đảm bảo rằng niềm tin của khách vào người dịch, thứ làm nên giá trị của nghề, không bị mất đi khi công cụ thay đổi.
Câu hỏi thường gặp
Phiên dịch viên có được làm nhẹ lời nói gay gắt để buổi họp êm hơn không?
Theo chuẩn nghề, không nên. Người dịch giữ mức độ của lời gốc, câu gay gắt dịch gay gắt ở mức tương đương. Làm nhẹ đi khiến bên kia hiểu sai thái độ của người nói, và biến người dịch thành người tham gia đàm phán.
Khách thuê có quyền yêu cầu phiên dịch viên bênh vực mình không?
Không. Khách thuê trả công cho dịch vụ dịch, nhưng trong lúc dịch, người dịch phải trung lập với nội dung. Nếu khách cần người tư vấn chiến lược hay văn hoá, đó là một vai trò khác cần thoả thuận riêng và minh bạch với các bên.
Sau khi xong hợp đồng, phiên dịch viên có được kể lại nội dung buổi làm việc không?
Không. Nghĩa vụ bảo mật kéo dài cả sau hợp đồng. Kể cả khi kể kinh nghiệm, người dịch không nên nêu chi tiết có thể nhận ra khách hay nội dung. Nhắc tên khách trong hồ sơ năng lực cũng cần được đồng ý.
Phiên dịch viên dịch sai giữa buổi thì nên làm gì?
Đính chính ngay khi nhận ra, bằng một câu ngắn nói rõ đây là lời phiên dịch viên. Với lỗi số liệu hay chi tiết quan trọng, càng sửa sớm càng ít hậu quả. Che giấu lỗi là vi phạm nghiêm trọng hơn chính lỗi.
Dùng AI để chuẩn bị cho buổi phiên dịch có vi phạm đạo đức nghề không?
Không, nếu bạn giữ bảo mật: chỉ đưa tài liệu vào công cụ khi khách đồng ý, che thông tin nhận dạng, và tự kiểm mọi cách dịch. Vi phạm xảy ra khi tài liệu của khách bị đưa ra ngoài mà họ không biết.
Có bộ quy tắc đạo đức phiên dịch nào để tham khảo không?
Có. Hiệp hội Phiên dịch Hội nghị Quốc tế AIIC có bộ quy tắc đạo đức nghề nghiệp, và nhiều hiệp hội phiên dịch y tế, tư pháp ở các nước cũng công bố quy tắc riêng. Bạn nên đọc bản hiện hành trên trang chính thức của tổ chức đó.