Người dịch tài liệu pháp lý chịu trách nhiệm rằng bản dịch thể hiện đúng và đủ nội dung bản gốc, không thêm, không bớt, không đổi nghĩa; người dịch không chịu trách nhiệm về nội dung của chính bản gốc hay về quyết định mà khách đưa ra dựa trên văn bản đó. Ranh giới này nghe đơn giản, nhưng mỗi ngày đều bị thử thách: khách hỏi nên ký hay không, nhờ sửa câu cho "chặt hơn", hoặc nhận ra một lỗi bản dịch sau khi hợp đồng đã ký.
Bài này dành cho biên dịch viên tự do, văn phòng dịch nhỏ và nhân viên pháp chế kiêm dịch. Nội dung giúp bạn xác định mình chịu trách nhiệm về điều gì, xử lý khi phát hiện sai sót, ghi gì vào thoả thuận dịch vụ, và vì sao dùng AI không làm giảm phần trách nhiệm đó. Bài nói về nghề, không tư vấn về một vụ việc cụ thể.
Người dịch chịu trách nhiệm về điều gì, và không về điều gì
Trách nhiệm cốt lõi của người dịch là trung thành với bản gốc. Bản dịch phải chuyển đủ mọi điều khoản, mọi con số, mọi điều kiện, mọi chữ phủ định; giữ đúng cấu trúc để người đọc đối chiếu được; dùng thuật ngữ nhất quán; và đánh dấu rõ những chỗ bản gốc không đọc được, có tẩy xoá, hay có thể hiểu theo nhiều cách. Đây là phần bạn kiểm soát được và phải chịu.
Có ba thứ không thuộc phần trách nhiệm đó. Thứ nhất là nội dung của bản gốc: nếu hợp đồng gốc có điều khoản bất lợi, mâu thuẫn hay sai chính tả, bản dịch phản ánh đúng như vậy, người dịch không sửa. Thứ hai là tính hợp pháp và giá trị của giao dịch: hợp đồng có hiệu lực không, có đủ điều kiện không, là câu hỏi pháp lý. Thứ ba là quyết định của khách: ký hay không, đàm phán lại hay không, là việc của khách và luật sư của họ.
Nói rõ ranh giới này với khách ngay từ đầu không làm bạn kém chuyên nghiệp đi; ngược lại, nó giúp khách biết khi nào cần thêm một người khác. Nhiều tranh chấp giữa khách và người dịch không đến từ lỗi dịch, mà đến từ việc khách tưởng người dịch đã "xem giúp" hợp đồng và kỳ vọng được cảnh báo về rủi ro. Một câu trong thoả thuận dịch vụ, nói rằng dịch vụ không bao gồm tư vấn pháp lý, giải quyết phần lớn hiểu lầm kiểu này.
Khi khách hỏi vượt phạm vi dịch: ba tình huống quen thuộc
"Điều khoản này có lợi cho mình không?" Bạn có thể chỉ ra chính xác câu nào nói gì, xác nhận bản dịch đúng với bản gốc, và nói rõ việc đánh giá lợi hại cần luật sư. Đừng đưa nhận định kiểu "điều này bình thường thôi" dù chỉ để trấn an; một câu trấn an sai có thể được khách nhớ lại như một lời khuyên.
"Bạn sửa giúp câu tiếng Việt này cho chặt hơn được không?" Nếu khách là người soạn thảo và muốn bạn biên tập văn phong bản tiếng Việt, đó là một việc khác dịch, cần thoả thuận riêng và vẫn phải được luật sư của khách duyệt nội dung. Nếu khách muốn bản dịch "chặt" hơn bản gốc, câu trả lời là không: bản dịch không được mạnh hay yếu hơn bản gốc.
"Dịch thoáng đi, đừng để bên kia thấy điều này." Đây là yêu cầu làm sai lệch văn bản, người dịch phải từ chối. Bản dịch làm mờ nghĩa để một bên hiểu khác với điều thực sự được viết không chỉ là lỗi nghề, mà có thể khiến người dịch bị liên đới khi xảy ra tranh chấp.
Cách trả lời giữ được khách. Ghi nhận câu hỏi là hợp lý, nói rõ phần nào bạn làm được, phần nào không, và gợi đúng người làm phần còn lại. Để có hiểu biết ban đầu về một khái niệm pháp lý bằng ngôn ngữ dễ hiểu, khách có thể tham khảo trang AI Cố Vấn, sau đó hỏi luật sư cho vụ việc cụ thể của họ.
Phân loại sai sót bản dịch theo mức độ
Không phải lỗi nào cũng như nhau. Phân loại giúp bạn quyết định phải báo khách ngay hay sửa trong lần giao kế tiếp. Ví dụ trong bảng là ví dụ giả định.
| Mức | Ví dụ | Cách xử lý |
|---|---|---|
| Nghiêm trọng | Sai số tiền, sai thời hạn, mất một chữ phủ định, đảo bên có nghĩa vụ, bỏ sót một điều khoản | Báo khách ngay bằng văn bản, gửi bản sửa, nêu rõ chỗ sai và chỗ đúng |
| Đáng kể | Thuật ngữ không nhất quán khiến người đọc có thể hiểu hai từ là hai khái niệm khác nhau | Báo khách, gửi bản sửa trong thời gian ngắn |
| Nhỏ | Lỗi chính tả, dấu câu, định dạng không làm đổi nghĩa | Sửa và gửi lại khi khách cần bản cuối, hoặc gộp vào lần sửa tiếp |
| Văn phong | Câu đúng nghĩa nhưng nặng, khó đọc | Ghi nhận, cải thiện nếu khách yêu cầu; không coi là lỗi dịch |
Ranh giới giữa "nghiêm trọng" và "đáng kể" phụ thuộc vào việc văn bản đã được dùng chưa. Một lỗi thuật ngữ trong bản nháp chưa gửi đi là chuyện nhỏ; cùng lỗi đó trong bản đã nộp cho đối tác hay cơ quan có thể thành chuyện lớn. Khi phân vân, xếp vào mức cao hơn.
Phát hiện lỗi sau khi đã giao: các bước nên làm
Phát hiện lỗi của chính mình sau khi giao là chuyện mọi người dịch sớm muộn đều gặp. Cách xử lý quyết định khách còn tin bạn hay không.
- Dừng lại và xác định chính xác lỗi: câu nào, điều nào, bản gốc nói gì, bản dịch nói gì. Đọc lại cả đoạn xung quanh để chắc không còn lỗi đi kèm.
- Xếp lỗi theo mức độ như bảng ở trên.
- Với lỗi nghiêm trọng hay đáng kể, báo khách bằng văn bản càng sớm càng tốt, nêu rõ chỗ sai, chỗ đúng, và gửi kèm bản sửa.
- Không tự suy đoán hệ quả pháp lý của lỗi với khách, kiểu "chắc không sao đâu". Nếu khách hỏi lỗi đó ảnh hưởng thế nào, gợi họ hỏi luật sư.
- Ghi lại sự việc trong sổ theo dõi dự án: ngày phát hiện, nội dung lỗi, ngày báo khách, bản sửa đã gửi.
- Tìm nguyên nhân và sửa quy trình, ví dụ thêm bước đếm phủ định, thêm bước đối chiếu số liệu riêng, hay thêm một người soát thứ hai cho loại tài liệu đó.
Nhiều người dịch ngại báo lỗi vì sợ mất khách hay phải bồi thường. Nhưng lỗi được người dịch chủ động báo thường được nhìn nhận khác hẳn với lỗi khách tự phát hiện sau khi đã dùng bản dịch. Thoả thuận dịch vụ có điều khoản về sửa lỗi và thời hạn khiếu nại giúp cả hai bên biết phải làm gì.
Dùng AI không chuyển trách nhiệm sang công cụ
Khi bản dịch có lỗi, câu "đó là lỗi của máy" không có giá trị gì với khách. Khách thuê bạn, trả tiền cho bạn, và nhận bản dịch từ bạn. Dù công cụ dịch máy đã làm bản nháp cho chín mươi phần trăm câu chữ, mọi câu trong bản giao đều là câu bạn đã chấp nhận. Vì vậy quy trình có AI phải được thiết kế để bạn kiểm được từng chỗ máy dễ sai, không phải để đọc lướt lại bản máy.
Một thói quen hữu ích là lưu nhật ký biên tập cho tài liệu pháp lý quan trọng: bản nháp máy, bản sau biên tập, và danh sách những chỗ bạn đã sửa về nghĩa. Nhật ký này giúp bạn tự kiểm xem mình đã đọc kỹ đến đâu, và khi có câu hỏi từ khách, bạn có căn cứ để giải thích vì sao một câu được dịch như vậy. Nhớ rằng bản nháp máy của tài liệu khách cũng là dữ liệu của khách, phải lưu và xoá theo đúng cam kết bảo mật.
Về việc có báo khách rằng bạn dùng công cụ dịch máy hay không: nên báo, và nên ghi vào thoả thuận. Lý do không chỉ là bảo mật, đã có bài riêng trong danh mục này, mà còn là sự minh bạch về cách làm. Khách có quyền biết bản dịch được làm ra thế nào, và có quyền yêu cầu dịch tay cho những tài liệu họ thấy cần. Nói trước luôn dễ hơn giải thích sau khi có chuyện.
Thoả thuận dịch vụ: những điều khoản nên có
Một thoả thuận dịch vụ rõ ràng là cách tốt nhất để cả bạn và khách hiểu cùng một phạm vi trách nhiệm. Danh sách dưới là những nội dung nên có; cách viết cụ thể và hiệu lực của từng điều khoản là câu hỏi cho luật sư.
- Phạm vi dịch vụ: dịch từ ngôn ngữ nào sang ngôn ngữ nào, tài liệu nào, có bao gồm biên tập văn phong hay định dạng không, và nói rõ không bao gồm tư vấn pháp lý.
- Mục đích sử dụng bản dịch: để khách tham khảo, để ký song ngữ, hay để nộp cơ quan; mục đích khác nhau thì yêu cầu hình thức khác nhau.
- Bản gốc do khách cung cấp: người dịch dịch theo bản gốc nhận được, không chịu trách nhiệm về nội dung của bản gốc hay về việc khách gửi nhầm phiên bản.
- Dùng công cụ dịch máy: có dùng hay không, với loại tài liệu nào, dữ liệu được che ra sao.
- Sửa lỗi và thời hạn khiếu nại: khách báo lỗi trong bao lâu, người dịch sửa trong bao lâu, sửa có tính phí không.
- Bảo mật: lưu trữ, xoá tài liệu, ai được tiếp cận.
- Giới hạn trách nhiệm: nếu có, viết rõ; điều khoản này có được chấp nhận hay không tuỳ luật áp dụng và hoàn cảnh, nên hỏi luật sư khi soạn.
Với khách quen, thoả thuận này có thể là một văn bản khung ký một lần, mỗi dự án chỉ cần xác nhận phạm vi và hạn giao qua thư. Cách này nhẹ nhàng mà vẫn rõ ràng.
Bản dịch tham khảo, bản có xác nhận và bản được chứng thực
Mức trách nhiệm của người dịch cũng thay đổi theo hình thức bản dịch. Bản dịch tham khảo, gửi qua thư cho khách đọc để hiểu, thường chỉ ràng buộc bạn theo thoả thuận dịch vụ giữa hai bên. Bản dịch có trang xác nhận của người dịch, nêu tên, trình độ và cam đoan dịch đúng và đủ, là một tuyên bố công khai hơn; người nhận bản dịch, như ngân hàng hay đối tác nước ngoài, sẽ dựa vào lời cam đoan đó.
Với bản dịch được chứng thực chữ ký người dịch tại Việt Nam, người dịch ký cam đoan trước người thực hiện chứng thực và chịu trách nhiệm về tính chính xác của nội dung bản dịch theo quy định về chứng thực. Đây là mức trách nhiệm cao nhất trong ba hình thức, và có điều kiện riêng về người dịch. Quy trình chi tiết có bài riêng ở danh mục dịch công chứng của trang; quy định có thể thay đổi, nên kiểm văn bản hiện hành trước khi nhận việc.
Một điểm chung cho cả ba hình thức: nếu bản gốc có dấu hiệu bất thường, như tẩy xoá, nội dung mâu thuẫn với các giấy tờ khác cùng bộ, hay bạn có lý do nghi ngờ tính xác thực, đừng dịch như không có gì. Ghi chú rõ những gì bạn thấy trên bản gốc, báo khách, và từ chối nếu yêu cầu là dịch để hợp thức hoá một giấy tờ không đúng. Bản dịch có tên bạn đi kèm theo văn bản đó ở mọi nơi nó được nộp.
Câu hỏi thường gặp
Người dịch có phải chịu trách nhiệm nếu hợp đồng gốc có điều khoản bất lợi cho khách không?
Không. Người dịch chịu trách nhiệm dịch đúng và đủ bản gốc, không chịu trách nhiệm về nội dung bản gốc. Đánh giá điều khoản có lợi hay bất lợi là việc của luật sư. Người dịch có thể chỉ ra chỗ cần lưu ý mà không đánh giá.
Dùng công cụ dịch máy mà bản dịch có lỗi thì ai chịu trách nhiệm?
Người dịch chịu, vì khách thuê người dịch và nhận bản dịch từ người dịch. Công cụ chỉ làm bản nháp; mọi câu trong bản giao là câu người dịch đã chấp nhận. Vì vậy phải biên tập và soát kỹ, không đọc lướt bản máy.
Phát hiện lỗi dịch sau khi khách đã ký hợp đồng thì làm gì?
Báo khách ngay bằng văn bản, nêu rõ chỗ sai và chỗ đúng, gửi kèm bản sửa. Không tự suy đoán hệ quả pháp lý; nếu khách hỏi ảnh hưởng thế nào, gợi họ hỏi luật sư. Ghi lại sự việc và sửa quy trình để không lặp lại.
Khách nhờ dịch thoáng để bên kia hiểu khác đi thì có làm được không?
Không. Bản dịch phải thể hiện đúng bản gốc, không mạnh hơn, không yếu hơn. Làm mờ nghĩa theo yêu cầu của một bên là làm sai lệch văn bản và có thể khiến người dịch bị liên đới khi có tranh chấp.
Có nên ghi trong thoả thuận rằng dịch vụ không bao gồm tư vấn pháp lý không?
Nên. Một câu ngắn nói rõ phạm vi là dịch, không bao gồm tư vấn pháp lý, giúp khách hiểu khi nào cần thêm luật sư và tránh hiểu lầm rằng người dịch đã xem giúp hợp đồng.
Bản dịch tham khảo và bản dịch được chứng thực khác nhau thế nào về trách nhiệm?
Bản tham khảo thường chỉ ràng buộc theo thoả thuận giữa người dịch và khách. Bản được chứng thực chữ ký người dịch đi kèm lời cam đoan của người dịch về tính chính xác, theo quy định về chứng thực, nên mức trách nhiệm cao hơn. Kiểm quy định hiện hành trước khi nhận việc.