Phụ đề cho người khiếm thính là phụ đề ghi cả lời thoại lẫn những âm thanh cần để hiểu cảnh: tiếng động, tên người nói khi không thấy mặt, nhạc nền, giọng điệu như thì thầm hay hét. Người xem không nghe được nên phụ đề phải thay cả đôi tai, chứ không chỉ thay phần lời.
Bài này dành cho người làm phụ đề, biên dịch viên được giao bản phụ đề tiếp cận, và đơn vị làm video giáo dục, video của cơ quan muốn người khiếm thính xem được. Bạn sẽ thấy điểm khác so với phụ đề dịch thường, cách ghi âm thanh ngắn gọn, cách đánh dấu người nói, và chỗ công cụ chép lời tự động hay bỏ sót.
Phụ đề tiếp cận khác phụ đề dịch thường ở đâu
Phụ đề dịch thường dành cho người nghe được tiếng gốc nhưng không hiểu ngôn ngữ. Họ tự nghe tiếng chuông cửa, tiếng nhạc dồn dập báo nguy hiểm, giọng run của nhân vật. Người khiếm thính thì không. Một cảnh nhân vật quay lại vì nghe tiếng bước chân sau lưng sẽ vô nghĩa nếu phụ đề không ghi tiếng bước chân.
Vì vậy phụ đề cho người khiếm thính có ba lớp: lời thoại, thông tin người nói, và thông tin âm thanh. Nó có thể cùng ngôn ngữ với video, như phụ đề tiếng Việt cho chương trình tiếng Việt, hoặc là bản dịch, như phụ đề tiếng Việt cho phim tiếng Anh dành cho khán giả khiếm thính. Trường hợp sau đòi hỏi người dịch làm cả hai việc cùng lúc.
Khán giả của loại phụ đề này cũng rộng hơn người ta nghĩ. Người lớn tuổi nghe kém, người xem trên điện thoại ở nơi ồn hay nơi phải tắt tiếng, người đang học tiếng Việt đều dùng. Nhiều nền tảng có quy chuẩn riêng cho loại phụ đề này; khi làm cho một kênh cụ thể, đọc bản hướng dẫn của kênh đó trước. Phụ đề tiếp cận có thể là phụ đề đóng, người xem tự bật tắt, hoặc phụ đề mở, in thẳng vào hình. Phụ đề đóng tiện hơn cho người xem nhưng phụ thuộc trình phát; phụ đề mở hiện ở mọi nơi nhưng không tắt được. Hỏi khách sẽ giao loại nào, vì vị trí và cỡ chữ cần tính khác nhau.
Ghi âm thanh: ghi gì, ghi thế nào
Nguyên tắc chung là chỉ ghi những âm thanh có ý nghĩa với câu chuyện hoặc thông tin mà hình không cho thấy. Ghi mọi tiếng động sẽ làm màn hình ngập chữ. Quy ước dấu ngoặc và chữ in thường hay in hoa theo bản hướng dẫn của khách; ví dụ dưới dùng ngoặc vuông.
| Loại âm thanh | Khi nào ghi | Ví dụ cách ghi |
|---|---|---|
| Tiếng động | Khi nó gây phản ứng hoặc báo điều sắp xảy ra | [tiếng gõ cửa], [điện thoại rung] |
| Nhạc nền | Khi nhạc tạo không khí quan trọng hoặc đổi đột ngột | [nhạc dồn dập], [nhạc tắt] |
| Lời bài hát | Khi nhân vật hát hoặc lời hát mang ý nghĩa với cảnh | Đặt trong ký hiệu nốt nhạc theo quy ước |
| Giọng điệu | Khi cách nói đổi nghĩa câu | [thì thầm], [mỉa mai], [hét] |
| Người nói ngoài hình | Khi không thấy mặt người nói hoặc nhiều người cùng khung | Tên hoặc vai trò trước lời thoại |
| Im lặng có chủ ý | Khi người xem có thể tưởng mất tiếng | [im lặng] |
Mô tả âm thanh nên ngắn, cụ thể, trung tính. "[tiếng còi xe cứu thương xa dần]" giúp người xem hơn "[âm thanh]". Tránh diễn giải cảm xúc thay người xem: ghi "[nhạc chậm]" thay vì "[nhạc buồn khiến người xem xúc động]".
Đánh dấu người nói sao cho rõ mà không rối
Chỉ ghi tên khi cần. Khi người nói đứng rõ trong khung hình và đang mở miệng, người xem biết ai nói, không cần ghi tên. Ghi tên khi người nói ở ngoài hình, quay lưng, nói qua điện thoại, hay khi nhiều người cùng khung.
Dùng tên hoặc vai trò thống nhất. Chọn một cách gọi cho mỗi nhân vật và giữ cả tập. Với phỏng vấn, có thể dùng vai trò như "người dẫn", "khách mời" nếu tên chưa được giới thiệu trong video.
Giọng qua thiết bị. Giọng từ điện thoại, loa, máy bộ đàm nên được đánh dấu theo quy ước của khách, để người xem biết người nói không có mặt.
Hai người trong cùng một phụ đề. Khi hai lượt lời ngắn nằm cùng một khối, mỗi người một dòng, có gạch đầu dòng hoặc tên theo quy ước. Đừng nhồi ba người vào một khối; tách khối dù phải bớt chữ.
Người nói bằng giọng nước ngoài hoặc giọng vùng miền. Khi giọng nói mang thông tin, như nhân vật nói giọng vùng khác để lộ quê quán, hoặc nói lơ lớ vì là người nước ngoài, có thể ghi ngắn ở lần đầu theo quy ước của khách. Không cần ghi lại mỗi lần, và không viết lời thoại sai chính tả để bắt chước giọng.
Giọng thuyết minh, người kể chuyện. Lời của người kể chuyện không xuất hiện trên hình thường được đánh dấu riêng ở lần đầu, để người xem phân biệt với lời nhân vật.
Bớt chữ hay giữ nguyên văn: cân nhắc theo người xem
Phụ đề cho người khiếm thính phải cân hai đòi hỏi ngược nhau. Một bên, nhiều người khiếm thính muốn phụ đề sát lời nói, vì bị cắt bớt nghĩa là họ được xem một phiên bản ít hơn người nghe được. Bên kia, phụ đề có thêm nhãn người nói và mô tả âm thanh nên dễ vượt tốc độ đọc.
Cách làm phổ biến là giữ lời thoại gần nguyên văn ở mức có thể, chỉ bỏ từ đệm và lặp vô nghĩa, và dồn công vào việc mô tả âm thanh thật ngắn. Khi một khối vượt tốc độ đọc quá nhiều, có thể tách thành hai khối, kéo dài thời gian hiện nếu hình cho phép, trước khi nghĩ đến chuyện bớt nghĩa. Riêng nội dung cho trẻ em, tốc độ đọc thấp hơn nên phải bớt chữ nhiều hơn, nhưng vẫn giữ thông tin cốt yếu.
Khách nào có bản hướng dẫn riêng thì làm theo; khách không có thì nên hỏi họ khán giả chính là ai và muốn sát nguyên văn đến mức nào, ghi lại câu trả lời để làm căn cứ khi nghiệm thu.
Dùng công cụ chép lời tự động cho phụ đề tiếp cận
Công cụ nhận dạng giọng nói giúp có bản chép lời nhanh, nhưng nó chỉ ghi lời. Phần âm thanh, người nói ngoài hình, giọng điệu gần như luôn phải do người làm thêm vào. Quy trình gợi ý:
- Kiểm hợp đồng xem có được đưa video hoặc âm thanh vào công cụ bên ngoài không. Với video có người thật nói về sức khoẻ, đời tư, chỉ dùng công cụ được khách cho phép.
- Cho công cụ chép lời, rồi soát lời thoại như soát bản chép lời thường: tên riêng, con số, từ địa phương.
- Xem lại video có tiếng, lần này chỉ để nghe âm thanh ngoài lời: tiếng động, nhạc, giọng điệu. Ghi mã thời gian những chỗ cần mô tả.
- Thêm nhãn người nói ở các chỗ người nói ngoài hình hoặc khó nhận ra.
- Có thể nhờ chatbot gợi cách mô tả âm thanh ngắn hơn, nhưng mô tả phải dựa trên điều bạn nghe được, không để máy đoán.
- Xem lại toàn bộ với tiếng tắt. Đây là bước quan trọng nhất: nếu tắt tiếng mà vẫn hiểu được cảnh, phụ đề đã làm đúng việc.
Bước xem lại khi tắt tiếng thường làm lộ những chỗ bạn quên mô tả vì tai đã quen nghe. Nếu có thể, nhờ một người khiếm thính hoặc người lớn tuổi xem thử vài phút và cho ý kiến; góp ý của người dùng thật quý hơn mọi danh sách kiểm.
Khi phụ đề tiếp cận cũng là bản dịch
Trường hợp khó nhất là làm phụ đề tiếng Việt cho người khiếm thính từ một phim tiếng nước ngoài. Người dịch vừa phải nén lời thoại để vừa tốc độ đọc, vừa phải thêm nhãn người nói và mô tả âm thanh, trong khi tiếng Việt thường cần nhiều chữ hơn để ghi rõ xưng hô. Nếu khách đã có sẵn tệp phụ đề tiếp cận bằng ngôn ngữ gốc, hãy xin tệp đó: phần mô tả âm thanh và nhãn người nói đã được người bản ngữ chọn, bạn chỉ cần dịch và điều chỉnh theo quy ước tiếng Việt.
Khi dịch phần mô tả âm thanh, đừng dịch máy móc. Một số tiếng động gốc được mô tả bằng từ tượng thanh tiếng Anh; sang tiếng Việt nên mô tả bằng từ quen thuộc với người Việt, ví dụ tiếng chó sủa, tiếng còi xe, thay vì phiên âm từ tượng thanh. Tên bài hát, tên chương trình nhắc trong mô tả thì giữ hoặc dịch theo cách khách quy định.
Một điểm hay quên là tiếng nói ngôn ngữ thứ ba trong phim. Khi nhân vật chuyển sang một thứ tiếng khác mà người xem gốc cũng không hiểu, phụ đề gốc thường ghi "[nói tiếng Pháp]" thay vì dịch. Giữ đúng ý đồ đó: nếu đạo diễn muốn khán giả không hiểu, phụ đề cũng không dịch.
Lỗi hay gặp ở phụ đề cho người khiếm thính
Danh sách dưới gom những lỗi hay gặp ở bản làm vội, chủ yếu do coi phụ đề tiếp cận là phụ đề thường có thêm vài nhãn.
- Bỏ sót âm thanh gây phản ứng: nhân vật giật mình, quay lại, chạy ra cửa mà phụ đề không ghi lý do.
- Ghi quá nhiều tiếng động không quan trọng, như mọi tiếng bước chân, mọi tiếng xe chạy ngoài đường, làm màn hình ngập chữ.
- Mô tả âm thanh mang ý kiến người làm, như "nhạc rất hay", thay vì mô tả trung tính.
- Nhãn người nói không thống nhất, lúc tên, lúc biệt danh, lúc vai trò.
- Lời bài hát không ghi, trong khi bài hát là chi tiết cốt truyện.
- Phụ đề che mất chữ quan trọng trên hình hoặc che mặt người nói ngôn ngữ ký hiệu nếu video có người phiên dịch ký hiệu.
- Không kiểm lại khi tắt tiếng nên không phát hiện các chỗ hiểu nhờ tai.
Với video có người phiên dịch ngôn ngữ ký hiệu ở góc màn hình, cần thống nhất vị trí phụ đề để không che người phiên dịch. Đây là chi tiết nhỏ nhưng ảnh hưởng thẳng tới người xem khiếm thính.
Câu hỏi thường gặp
Phụ đề cho người khiếm thính khác phụ đề thường như thế nào?
Ngoài lời thoại, nó ghi thêm những âm thanh cần để hiểu cảnh như tiếng động, nhạc nền, giọng điệu, và ghi tên người nói khi không thấy mặt. Mục tiêu là người xem tắt tiếng vẫn hiểu được câu chuyện.
Có cần ghi mọi tiếng động trong video không?
Không. Chỉ ghi âm thanh có ý nghĩa với câu chuyện hoặc mang thông tin mà hình không cho thấy, như tiếng gõ cửa làm nhân vật quay lại. Ghi mọi tiếng động làm màn hình ngập chữ và khó đọc.
Mô tả âm thanh trong phụ đề nên viết thế nào?
Ngắn, cụ thể, trung tính, đặt trong ký hiệu theo quy ước của khách, thường là ngoặc vuông. Ví dụ ghi tiếng còi xe xa dần hay nhạc dồn dập, không ghi cảm nhận riêng của người làm về âm thanh đó.
Công cụ chép lời tự động có làm được phụ đề cho người khiếm thính không?
Nó giúp có bản lời thoại nhanh, nhưng gần như không ghi tiếng động, nhạc, giọng điệu và người nói ngoài hình. Người làm vẫn phải soát lời, nghe lại để thêm phần âm thanh, và xem lại khi tắt tiếng.
Phụ đề cho người khiếm thính có nên rút gọn lời thoại không?
Nên giữ gần nguyên văn ở mức có thể vì người xem muốn nhận đủ như người nghe được, chỉ bỏ từ đệm và lặp vô nghĩa. Khi vượt tốc độ đọc, ưu tiên tách khối hoặc kéo thời gian hiện trước khi bớt nghĩa.
Làm sao kiểm phụ đề cho người khiếm thính trước khi giao?
Xem lại toàn bộ video khi tắt tiếng và tự hỏi có chỗ nào phải nghe mới hiểu không. Nếu được, nhờ một người khiếm thính hoặc người lớn tuổi nghe kém xem thử vài phút và góp ý.