Kiểm tra tự động là các phép rà dựa trên quy tắc mà phần mềm hỗ trợ dịch chạy trên toàn bộ bản dịch: số có khớp không, thẻ định dạng có đủ không, khoảng trắng và dấu câu có đúng quy ước không, cùng một câu gốc có bị dịch hai kiểu không. Những lỗi này người đọc rất dễ bỏ qua vì mắt trượt qua chúng, trong khi máy bắt chúng đều đặn và không mệt.
Khác với chatbot, kiểm tra tự động không “hiểu” câu. Nó so sánh theo quy tắc, nên không bịa ra lỗi, nhưng cũng báo rất nhiều chỗ thật ra không sai. Bài này giải thích từng nhóm kiểm tra, cách cấu hình cho cặp ngôn ngữ có tiếng Việt, và cách đọc báo cáo để không mất cả buổi chiều vào báo động giả.
Vì sao lỗi cơ học vẫn đáng một bước riêng
Người dịch giỏi vẫn mắc lỗi cơ học, vì chúng xuất hiện khi mệt, khi gấp, khi sao chép qua lại giữa các tệp. Một con số 15 thành 51, một thẻ in đậm bị mất làm cả đoạn sau chuyển sang in đậm, một dấu cách thừa trước dấu phẩy. Từng lỗi một thì nhỏ, nhưng với khách, chúng là dấu hiệu bản dịch không được kiểm kỹ, và với tài liệu kỹ thuật hay tài chính, một con số đảo có thể là lỗi nghiêm trọng.
Trong tài liệu được định dạng, như tệp xuất từ phần mềm, trang web hay tài liệu có nhiều bảng, thẻ định dạng hỏng có thể làm tệp không nhập lại được vào hệ thống của khách. Khách không quan tâm câu dịch hay đến đâu nếu tệp mở ra bị vỡ. Vì vậy với loại tài liệu này, kiểm tra thẻ không phải tuỳ chọn mà là điều kiện để giao được.
Lý do cuối là chi phí. Một người hiệu đính giỏi mất thời gian bắt dấu cách thừa là đang dùng sai sức. Chạy kiểm tra tự động và sửa hết lỗi cơ học trước khi chuyển hiệu đính giúp người hiệu đính dồn sức vào nghĩa và văn phong, những thứ máy không làm được.
Các nhóm kiểm tra tự động thường có
Tên gọi và cách bật tắt khác nhau giữa các phần mềm, nên hãy kiểm tài liệu hướng dẫn của phiên bản bạn đang dùng. Về nguyên lý, phần lớn công cụ có các nhóm sau:
| Nhóm kiểm tra | Bắt được gì | Báo động giả hay gặp |
|---|---|---|
| Số | Số có trong gốc mà thiếu ở dịch, số bị đổi | Số viết bằng chữ ở một bên, đổi dấu thập phân và dấu nhóm nghìn theo quy ước tiếng Việt |
| Thẻ định dạng | Thẻ bị thiếu, thừa, sai thứ tự | Thứ tự thẻ đổi hợp lý do trật tự câu tiếng Việt khác |
| Khoảng trắng | Dấu cách thừa, thiếu dấu cách sau dấu câu, khoảng trắng đầu cuối đoạn | Quy ước khác giữa ngôn ngữ, như dấu cách trước dấu hai chấm trong tiếng Pháp |
| Dấu câu | Dấu kết câu khác bản gốc, ngoặc không đóng | Câu hỏi tu từ dịch thành câu khẳng định có chủ ý |
| Nhất quán | Cùng câu gốc dịch hai kiểu, hai câu gốc khác nhau dịch giống hệt | Ngữ cảnh khác nhau cần cách dịch khác nhau |
| Thuật ngữ | Thuật ngữ trong bảng không được dùng | Biến thể số nhiều, dạng viết hoa, từ ghép tiếng Việt chen chữ |
| Độ dài | Bản dịch dài hoặc ngắn bất thường so với gốc | Tiếng Việt thường dài hơn tiếng Anh, cần chỉnh ngưỡng |
Cột báo động giả là lý do nhiều người tắt hết kiểm tra cho đỡ phiền. Đó là phản ứng dễ hiểu nhưng sai: cách đúng là chỉnh cấu hình để giảm báo động giả, không phải bỏ cả công cụ.
Cấu hình kiểm tra cho cặp tiếng Anh – tiếng Việt
Trước khi chạy trên tài liệu thật, dành mười lăm phút cấu hình một lần cho mỗi khách hoặc mỗi loại tài liệu. Trình tự gợi ý:
- Khai báo quy ước số: tiếng Việt thường dùng dấu phẩy cho phần thập phân và dấu chấm cho nhóm nghìn, ngược với tiếng Anh. Nếu khách yêu cầu giữ quy ước gốc, khai báo theo khách.
- Khai báo quy ước ngày tháng: ngày trước, tháng sau, năm cuối, hay định dạng khác do khách chọn.
- Chỉnh ngưỡng độ dài: nâng ngưỡng cho phép bản dịch dài hơn gốc, vì tiếng Việt thường cần nhiều chữ hơn để nói cùng một ý.
- Nạp bảng thuật ngữ đã được khách duyệt, kiểm xem phần mềm có so khớp được từ ghép tiếng Việt có dấu không.
- Tắt những kiểm tra không áp dụng cho tiếng Việt, như kiểm dấu cách trước dấu chấm câu theo quy ước của ngôn ngữ khác.
- Thêm danh sách từ không dịch: tên sản phẩm, mã lệnh, biến số trong giao diện phần mềm, để máy không báo chúng là thuật ngữ thiếu.
- Lưu cấu hình thành mẫu có tên rõ ràng, ghi ngày, để lần sau dùng lại và để đồng nghiệp dùng cùng một chuẩn.
Một cấu hình tốt có thể giảm phần lớn báo động giả. Nếu sau khi cấu hình, báo cáo vẫn dài hàng trăm dòng với một tài liệu vài trang, hãy xem lại: có thể bảng thuật ngữ có mục sai, hoặc bản dịch thật sự có vấn đề hệ thống.
Đọc báo cáo kiểm tra mà không bị ngợp
Lọc theo nhóm, xử lý nhóm nguy hiểm trước. Bắt đầu bằng số và thẻ, vì đây là lỗi có thể gây hậu quả hoặc làm hỏng tệp. Khoảng trắng và dấu câu để sau, thường sửa hàng loạt được.
Nhận ra mẫu báo động giả và đánh dấu bỏ qua. Nếu hai mươi dòng báo cùng một lý do vô hại, như số viết bằng chữ theo quy ước, đánh dấu bỏ qua cho cả nhóm, ghi chú lý do để người hiệu đính biết đã xem.
Một dòng báo nhất quán có thể là hai lỗi. Khi cùng một câu gốc có hai cách dịch, máy chỉ báo chúng khác nhau, không biết cách nào đúng. Bạn phải chọn, sửa cả hai cho thống nhất, và nếu đó là thuật ngữ mới thì bổ sung vào bảng.
Chạy lại sau khi sửa. Sửa một lỗi đôi khi sinh ra lỗi mới, như xoá nhầm thẻ khi sửa số. Chạy lại toàn bộ kiểm tra cho đến khi báo cáo chỉ còn những dòng đã đánh dấu bỏ qua có lý do.
Lưu báo cáo cuối. Với khách lớn hoặc dự án có yêu cầu quy trình, báo cáo kiểm tra cuối cùng là bằng chứng bạn đã làm bước này. Lưu cùng hồ sơ dự án.
Kiểm tra tự động không thay được những gì
Một báo cáo sạch dễ tạo cảm giác bản dịch đã ổn. Thực tế, kiểm tra theo quy tắc không nhìn thấy những lỗi sau:
- Sai nghĩa mà số và thẻ vẫn khớp: dịch “tăng” thành “giảm”, “bên mua” thành “bên bán”. Máy không hiểu nghĩa câu nên không thấy.
- Bỏ sót một mệnh đề không chứa số hay thẻ nào. Kiểm tra độ dài có thể gợi ý, nhưng nếu tiếng Việt vốn dài hơn thì chỗ thiếu bị che lấp.
- Thuật ngữ sai mà không có trong bảng: máy chỉ so với bảng bạn nạp vào, không biết thuật ngữ đúng của ngành.
- Văn phong và xưng hô lệch, câu cứng như văn dịch.
- Lỗi trong phần nằm ngoài tệp dịch: hình ảnh có chữ, chú thích nhúng, bảng dạng ảnh mà khách không gửi kèm dạng chữ.
Vì vậy thứ tự hợp lý là: tự đọc lại, chạy kiểm tra tự động và sửa, rồi chuyển người hiệu đính đọc song ngữ. Nếu muốn thêm một lượt rà nghĩa bằng chatbot, đặt nó sau kiểm tra tự động, và luôn che thông tin của khách trước khi dán.
Không có phần mềm hỗ trợ dịch thì kiểm tự động bằng cách nào
Nhiều người dịch tự do, nhất là khi nhận giấy tờ cá nhân hay tài liệu ngắn, làm thẳng trong trình soạn thảo văn bản. Không có chức năng kiểm tra tích hợp không có nghĩa là bỏ bước này; bạn vẫn có thể làm một phiên bản thủ công nhưng có hệ thống. Cách đơn giản nhất là dựng một bảng tính hai cột, cột trái chép mọi con số, ngày tháng, mã số xuất hiện trong bản gốc theo thứ tự, cột phải chép tương ứng từ bản dịch, rồi so từng dòng. Với giấy tờ cá nhân, đây là bước bắt lỗi ngày sinh, số hiệu văn bằng hiệu quả nhất.
Với khoảng trắng và dấu câu, chức năng tìm kiếm của trình soạn thảo đủ dùng: tìm hai dấu cách liền nhau, tìm dấu cách đứng trước dấu phẩy, dấu chấm, dấu hai chấm, tìm ngoặc mở không có ngoặc đóng. Bật chế độ hiện ký tự ẩn để thấy dấu cách thừa đầu dòng và dấu ngắt trang sai chỗ. Với thuật ngữ, tìm từng mục trong bảng thuật ngữ và đếm số lần xuất hiện ở bản gốc so với bản dịch; nếu gốc có tám lần mà bản dịch chỉ thấy năm lần đúng cách dịch, ba chỗ còn lại cần xem.
Một số người dùng chatbot để làm thay bước dựng bảng số, bằng cách dán hai bản đã che thông tin và yêu cầu liệt kê số theo thứ tự. Cách này nhanh, nhưng máy có thể bỏ sót số hoặc tự “làm tròn”; hãy đếm lại tổng số dòng máy trả về so với số con số bạn đếm được trong bản gốc. Khi khối lượng việc tăng lên, đầu tư học một phần mềm hỗ trợ dịch có kiểm tra tích hợp thường đáng công hơn những bước thủ công này.
Khi khách gửi kèm báo cáo kiểm tra của họ
Một số khách lớn hoặc công ty dịch trung gian chạy kiểm tra tự động của riêng họ trên bản bạn giao, rồi gửi lại báo cáo với yêu cầu giải trình. Đừng hoảng khi thấy báo cáo dài: phần lớn có thể là báo động giả do cấu hình của họ khác của bạn, ví dụ họ để quy ước số theo tiếng Anh.
Cách xử lý chuyên nghiệp là trả lời từng nhóm, không từng dòng. Với nhóm báo động giả, giải thích một lần kèm căn cứ: quy ước số tiếng Việt, yêu cầu trong bảng hướng dẫn của dự án, hoặc xác nhận trước đó của khách. Với lỗi thật, sửa và ghi rõ đã sửa. Nếu có chỗ bạn và khách hiểu khác nhau về quy ước, đề nghị thống nhất bằng văn bản và cập nhật vào bảng hướng dẫn cho các lần sau.
Về lâu dài, xin khách tệp cấu hình kiểm tra họ dùng, hoặc ít nhất danh sách quy ước. Chạy cùng cấu hình đó trước khi giao giúp cả hai bên tiết kiệm thời gian, và giảm hẳn những vòng thư qua lại về dấu cách hay dấu phẩy.
Câu hỏi thường gặp
Kiểm tra tự động khác dùng chatbot soát lỗi thế nào?
Kiểm tra tự động dựa trên quy tắc cố định, rà đều đặn số, thẻ, khoảng trắng, nhất quán và không bịa lỗi, nhưng không hiểu nghĩa. Chatbot hiểu nghĩa tốt hơn nhưng không ổn định, có thể báo nhầm hoặc bỏ sót. Hai cách bổ sung cho nhau, không thay nhau.
Báo cáo kiểm tra dài hàng trăm dòng thì có phải bản dịch kém không?
Chưa chắc. Phần lớn có thể là báo động giả do cấu hình chưa hợp với tiếng Việt, như quy ước số hay ngưỡng độ dài. Chỉnh cấu hình rồi chạy lại; nếu vẫn dài, xem lỗi tập trung ở nhóm nào để tìm nguyên nhân.
Có nên đổi dấu thập phân sang quy ước tiếng Việt không?
Tuỳ yêu cầu của khách và mục đích tài liệu. Văn bản dành cho người đọc Việt Nam thường theo quy ước dấu phẩy thập phân. Một số tài liệu kỹ thuật hay bảng số liệu khách muốn giữ nguyên như gốc. Hỏi khách và ghi vào bảng hướng dẫn dự án.
Thẻ định dạng bị đổi thứ tự có phải lỗi không?
Không phải lúc nào cũng là lỗi. Trật tự câu tiếng Việt khác tiếng Anh nên thẻ in đậm hay liên kết có thể đổi chỗ hợp lý. Lỗi là khi thẻ bị thiếu, thừa, hoặc bao sai phần chữ khiến định dạng hiển thị sai.
Báo cáo sạch rồi thì có cần hiệu đính không?
Vẫn cần. Kiểm tra tự động không thấy lỗi sai nghĩa khi số và thẻ vẫn khớp, không biết thuật ngữ ngoài bảng và không đánh giá được văn phong. Hiệu đính song ngữ bởi người có chuyên môn vẫn là bước chính để bảo đảm chất lượng.
Khách gửi báo cáo kiểm tra của họ với nhiều lỗi thì trả lời thế nào?
Trả lời theo nhóm: giải thích các nhóm báo động giả một lần kèm căn cứ, sửa và ghi rõ các lỗi thật. Đề nghị khách chia sẻ cấu hình kiểm tra để lần sau chạy trước khi giao, giảm các vòng trao đổi không cần thiết.