Thuyết minh là cách làm bản tiếng Việt mà tiếng gốc vẫn còn nhưng được hạ nhỏ, một hoặc hai giọng đọc tiếng Việt đọc đè lên, bắt đầu trễ hơn lời gốc một chút và kết thúc sớm hơn. Người dịch thuyết minh không phải khớp khẩu hình như lồng tiếng, cũng không bị giới hạn ký tự như phụ đề, nhưng phải viết lời mà một người đọc được trơn trong khoảng thời gian ngắn hơn lời gốc.
Người xem truyền hình ở Việt Nam đã quen cách làm này qua phim truyện nước ngoài và phim tài liệu. Bài này dành cho biên dịch viên nhận việc dịch thuyết minh, người làm video doanh nghiệp cần bản tiếng Việt cho phỏng vấn, và nhóm làm phim tài liệu nhỏ. Bạn sẽ thấy cách đo thời lượng, cách chia vai khi chỉ có một giọng đọc, và các lỗi hay làm khán giả rối.
Thuyết minh, lồng tiếng và phụ đề khác nhau ra sao
Ba cách làm bản tiếng Việt cho video đòi hỏi người dịch viết theo ba kiểu khác nhau. Chọn cách nào thường do khách và kênh phát hành quyết định, nhưng người dịch cần biết để viết đúng.
| Tiêu chí | Phụ đề | Thuyết minh | Lồng tiếng |
|---|---|---|---|
| Tiếng gốc | Giữ nguyên | Giữ nhưng hạ nhỏ | Thay hẳn |
| Người tiếp nhận | Đọc bằng mắt | Nghe một hoặc vài giọng đọc | Nghe diễn viên đóng từng vai |
| Ràng buộc chính | Số ký tự, tốc độ đọc | Thời lượng ngắn hơn lời gốc | Khẩu hình và cử chỉ |
| Mức nén | Nén mạnh | Nén vừa | Nén ít |
| Hợp với | Phim điện ảnh, khán giả quen đọc | Phim truyền hình, phim tài liệu, phỏng vấn | Phim thiếu nhi, hoạt hình, phim chiếu rộng |
Với phim tài liệu, thường có hai loại lời: lời dẫn của người kể chuyện và lời của nhân vật được phỏng vấn. Lời dẫn nhiều khi được làm lại hẳn bằng giọng tiếng Việt, tiếng gốc tắt đi; lời phỏng vấn thì thuyết minh đè lên, để người xem vẫn nghe được giọng thật của nhân vật. Hỏi khách rõ từng loại được xử lý thế nào trước khi viết.
Vì sao lời thuyết minh phải bắt đầu trễ và kết thúc sớm
Nguyên tắc quen thuộc của thuyết minh là để người xem nghe được vài tiếng đầu của giọng gốc rồi giọng đọc tiếng Việt mới vào, và giọng đọc dừng trước khi nhân vật gốc nói hết. Mấy tiếng đầu và cuối đó cho người xem biết người thật đang nói, nghe được ngữ điệu, cảm xúc, và tạo cảm giác bản dịch trung thực. Nếu giọng đọc phủ kín từ đầu đến cuối, người xem mất hẳn nhân vật, chỉ còn lại người đọc.
Hệ quả cho người dịch là lời thuyết minh phải ngắn hơn lời gốc. Khoảng ngắn hơn bao nhiêu do khách quy định, thường tính bằng giây ở đầu và cuối. Với một câu phỏng vấn dài mười giây, lời thuyết minh có thể chỉ có khoảng tám giây. Người nói tiếng Anh nhanh và nhiều từ đệm thì việc nén này không khó; người nói chậm, câu chắc nịch thì phải chọn chữ rất kỹ.
Ngược lại với lồng tiếng, thuyết minh không cần khớp khẩu hình, nên người dịch được tự do sắp lại trật tự câu cho tự nhiên tiếng Việt. Đây là lợi thế lớn: câu tiếng Việt có thể đưa ý chính lên đầu, gom các mệnh đề phụ lại, miễn đọc vừa khoảng thời gian.
Quy trình dịch một tập phim thuyết minh
Quy trình dưới áp dụng cho phim truyện truyền hình và phim tài liệu có phỏng vấn. Điều chỉnh theo bản hướng dẫn của khách nếu khác.
- Nhận bản phim xem được, kịch bản gốc hoặc bản chép lời nếu có, và bản hướng dẫn của khách về khoảng trễ đầu câu, khoảng dừng cuối câu, số giọng đọc.
- Xem cả tập một lượt, ghi danh sách nhân vật, quan hệ, xưng hô. Với phim tài liệu, ghi chức danh và cách giới thiệu từng người được phỏng vấn.
- Đánh dấu mã thời gian bắt đầu và kết thúc mỗi lượt lời. Phần mềm làm phụ đề có thể dùng tạm để xem độ dài từng khối.
- Dịch nháp theo khối cảnh, viết thành câu nói, không thành câu văn.
- Đọc to theo hình, bấm giờ từng khối. Khối nào dài quá khoảng cho phép thì nén lại.
- Đánh dấu tên nhân vật trước mỗi lượt lời trong kịch bản giao cho người đọc, kể cả khi chỉ một người đọc tất cả các vai.
- Soát lại tên riêng, con số, chức danh, thuật ngữ chuyên môn, rồi giao kèm ghi chú cách đọc những tên khó.
Với phim tài liệu khoa học, kỹ thuật hay y học, nên có bước hỏi chuyên gia ở thuật ngữ khó trước khi giao. Lỗi thuật ngữ trong lời đọc nghe rõ hơn nhiều so với lỗi trong phụ đề, vì người xem không có cách nào lướt qua.
Chia vai khi chỉ có một giọng đọc
Mở đầu lượt lời bằng cách gọi tên khi cần. Trong cảnh nhiều người nói, một giọng đọc rất dễ làm khán giả lẫn ai nói gì. Khi hình chưa rõ ai đang nói, lời dịch có thể gọi tên người nghe ở đầu câu, như "Lan à, ..." hoặc dùng xưng hô phân biệt, để khán giả theo kịp.
Dựa vào xưng hô tiếng Việt. Tiếng Việt có lợi thế lớn là xưng hô cho biết quan hệ: "con thưa mẹ", "anh bảo em", "cháu chào bác". Người dịch thuyết minh khéo dùng xưng hô thay cho tên riêng ở nhiều chỗ, vừa ngắn vừa rõ ai nói với ai.
Không cố diễn vai. Một giọng thuyết minh đọc đều, có cảm xúc vừa phải, không giả giọng trẻ con hay ông già. Vì vậy câu chữ phải tự mang sắc thái nhân vật: trẻ con nói câu ngắn, người già dùng từ cũ hơn, người nóng tính nói cộc. Viết sắc thái vào câu, đừng trông vào người đọc.
Đánh dấu lượt lời chồng nhau. Khi hai nhân vật cãi nhau, nói chồng lên nhau, một giọng đọc không đọc được cả hai. Chọn lời mang nghĩa quan trọng hơn để đọc, ghi chú lời bị bỏ để khách duyệt.
Dùng hai giọng nam nữ khi khách cho phép. Nhiều đơn vị dùng một giọng nam và một giọng nữ để chia vai. Khi đó kịch bản phải ghi rõ giọng nào đọc lượt nào, và nhân vật phụ chia theo giới tính hoặc theo nhóm.
Lời dẫn phim tài liệu: viết cho tai, không cho mắt
Lời dẫn của người kể chuyện trong phim tài liệu thường được viết rất văn ở bản gốc, với câu dài, nhiều mệnh đề, hình ảnh tu từ. Dịch sát câu chữ sẽ ra những câu tiếng Việt đọc lên mất hơi giữa chừng. Người dịch nên tách thành câu ngắn hơn, đặt chủ ngữ rõ ràng, tránh dồn nhiều con số vào một câu.
Con số là chỗ hay hỏng nhất khi đọc thành tiếng. Viết "một nghìn chín trăm tám mươi" thay vì để chữ số có thể giúp người đọc khỏi vấp, nhưng tuỳ thói quen phòng thu; một số nơi muốn giữ chữ số và người đọc tự đọc. Đơn vị đo nên đổi sang đơn vị quen với người Việt khi khách cho phép, kèm ghi chú. Năm tháng, tên địa danh, tên loài sinh vật cần kiểm chính tả và cách đọc trước khi giao.
Một lỗi khác là giữ nguyên câu hỏi tu từ kiểu tiếng Anh ở đầu đoạn, nghe kịch tính quá mức khi đọc bằng tiếng Việt. Hãy đọc to và tự hỏi: một người dẫn chương trình tiếng Việt có nói câu này như thế không? Nếu không, viết lại cho tự nhiên mà vẫn giữ thông tin.
Lỗi hay gặp khiến khán giả nghe mà rối
Dịch đủ từng chữ nên người đọc phải đọc vội. Bản thuyết minh dài bằng lời gốc buộc người đọc tăng tốc, nuốt chữ, và giọng đọc chồng lên cả câu sau của nhân vật. Khán giả nghe như bị đuổi. Nén ý ngay từ lúc viết, đừng để phòng thu tự cắt.
Giọng đọc vào quá sớm. Khi lời dịch bắt đầu đúng lúc nhân vật mở miệng, khán giả không còn nghe được giọng thật, mất cảm giác đang xem người thật nói. Trong kịch bản nên ghi mã thời gian vào lời theo đúng khoảng trễ khách quy định.
Xưng hô đổi giữa các tập. Phim truyền hình nhiều tập thường do vài người dịch chia nhau. Tập này "anh em", tập sau "cậu tớ" cho cùng một cặp nhân vật làm khán giả khựng lại. Cần một bảng xưng hô chung cho cả nhóm từ tập đầu.
Tên riêng đọc mỗi lúc một kiểu. Tên người nước ngoài, tên thành phố, tên tổ chức mà người đọc tự đoán cách đọc sẽ lệch dần qua các tập. Ghi cách đọc phiên âm ngay trong kịch bản ở lần xuất hiện đầu, và giữ một bảng tên dùng chung.
Câu văn viết trong miệng nhân vật bình dân. Bác nông dân trong phim tài liệu nói "việc canh tác gặp nhiều khó khăn do điều kiện thời tiết bất lợi" nghe rất lạ. Hãy viết như người đó nói thật: "trời cứ thất thường, làm ăn khó lắm". Thông tin vẫn đủ, chỉ đổi giọng.
Chỗ AI giúp được và chỗ không nên giao cho máy
Công cụ AI hữu ích ở khâu nháp và khâu soát, nhưng thuyết minh là việc viết cho tai, máy không nghe được bản phim. Một số cách dùng hợp lý:
- Dùng nhận dạng giọng nói để có bản chép lời nháp của phỏng vấn, rồi soát kỹ tên người, địa danh, thuật ngữ trước khi dịch.
- Nhờ chatbot đưa vài cách nói ngắn hơn cho một câu dài, kèm yêu cầu cụ thể như "đọc trong khoảng sáu giây, văn nói, giữ chức danh người nói".
- Nhờ máy liệt kê tên riêng, con số, thuật ngữ trong bản dịch để bạn kiểm tra từng mục, thay vì nhờ máy tự sửa.
- Không giao cho máy việc chọn lời nào bỏ khi hai người nói chồng nhau; đó là quyết định biên tập cần người xem cả cảnh.
- Không đưa phim chưa phát hành, phỏng vấn có thông tin cá nhân của nhân vật vào công cụ bên ngoài nếu chưa được khách cho phép; khi được phép, bỏ tên thật và chi tiết nhận diện.
Với phim tài liệu có người thật kể chuyện đời mình, bảo mật còn là chuyện tôn trọng nhân vật. Bản chép lời và bản dịch nháp nên lưu ở nơi khách chỉ định, xoá khỏi máy cá nhân khi xong việc theo hợp đồng.
Câu hỏi thường gặp
Thuyết minh phim khác lồng tiếng như thế nào?
Thuyết minh giữ tiếng gốc ở mức nhỏ và có một hoặc vài giọng đọc tiếng Việt đọc đè lên, không khớp khẩu hình. Lồng tiếng thay hẳn tiếng gốc bằng diễn viên đóng từng vai và phải khớp khẩu hình, cử chỉ.
Lời thuyết minh nên ngắn hơn lời gốc bao nhiêu?
Tuỳ quy định của khách, thường tính bằng khoảng trễ ở đầu câu và khoảng dừng sớm ở cuối câu. Cách kiểm chắc nhất là đọc to lời dịch theo hình, bấm giờ, và so với khoảng thời gian cho phép của từng lượt lời.
Một giọng đọc thuyết minh cho cả phim thì làm sao khán giả biết ai đang nói?
Người dịch dùng xưng hô tiếng Việt, gọi tên ở đầu câu khi hình chưa rõ, và viết sắc thái nhân vật vào câu chữ. Kịch bản giao cho người đọc vẫn ghi tên nhân vật trước mỗi lượt lời để người đọc điều chỉnh giọng.
Dịch thuyết minh phim tài liệu có cần chuyên gia không?
Với phim khoa học, y học, kỹ thuật, lịch sử chuyên sâu thì rất nên. Lỗi thuật ngữ trong lời đọc nghe rất rõ và khó sửa sau khi đã thu. Hỏi chuyên gia ở những thuật ngữ khó trước khi giao bản đọc.
Có nên dùng AI để viết lời thuyết minh không?
Chỉ nên dùng ở khâu nháp và soát: chép lời phỏng vấn, gợi cách nói ngắn hơn, liệt kê tên riêng và con số để kiểm. Việc viết cho vừa thời lượng và chọn lời bỏ khi nhân vật nói chồng nhau cần người xem cả cảnh.
Con số trong lời thuyết minh nên viết bằng chữ hay bằng số?
Tuỳ thói quen phòng thu. Viết bằng chữ giúp người đọc ít vấp với số dài hoặc năm tháng, nhưng một số nơi muốn giữ chữ số. Hỏi phòng thu trước, và dù viết kiểu nào cũng kiểm lại từng con số với bản gốc.