Trong hợp đồng tiếng Anh, "shall" thường đặt ra nghĩa vụ và nên dịch là "phải" hoặc "có nghĩa vụ", "may" trao quyền hoặc sự cho phép và dịch là "có quyền" hoặc "được", còn "must" thường nêu điều kiện bắt buộc. Dịch "shall" thành "sẽ" là lỗi phổ biến nhất của dịch máy với hợp đồng: câu đọc vẫn trôi, nhưng nghĩa vụ biến thành lời dự báo.
Bài này đi qua từng động từ, những trường hợp ngoại lệ, và cách soát nhanh một bản dịch máy để bắt các lỗi loại này. Ví dụ đều là câu ngắn, ví dụ giả định. Mục tiêu là giúp bạn giữ đúng độ mạnh của từng cam kết, chứ không giải thích điều khoản đó có hiệu lực hay không.
Vì sao một động từ nhỏ lại quan trọng đến vậy
Hợp đồng về bản chất là một danh sách nghĩa vụ, quyền và điều kiện. Ba thứ này được phân biệt chủ yếu bằng các động từ khuyết thiếu. Cùng một hành động "thanh toán trong mười ngày", nếu đi với "shall" là nghĩa vụ, đi với "may" là quyền chọn, đi với "will" có khi chỉ là mô tả kế hoạch. Đổi động từ là đổi bản chất câu.
Tiếng Việt không có hệ động từ khuyết thiếu giống tiếng Anh. Chúng ta thể hiện nghĩa vụ bằng "phải", "có nghĩa vụ", "có trách nhiệm"; thể hiện quyền bằng "có quyền", "được", "được phép"; thể hiện tương lai bằng "sẽ". Mỗi động từ tiếng Anh vì vậy không có một cách dịch duy nhất, mà phải được dịch theo chức năng của nó trong câu.
Dịch máy thường chọn cách dịch phổ biến nhất trong dữ liệu học, và với "shall" thì đó là "sẽ", vì trong văn bản thường "shall" mang nghĩa tương lai. Người biên tập phải đọc lại mọi câu có động từ khuyết thiếu, không chỉ những câu trông có vẻ sai.
Bảng dịch theo chức năng
Bảng dưới gợi ý cách dịch thường dùng cho từng động từ theo chức năng trong câu. Đây là quy ước làm việc phổ biến trong dịch hợp đồng Anh–Việt; khách có bảng thuật ngữ riêng thì theo khách.
| Động từ | Chức năng thường gặp | Cách dịch gợi ý | Ví dụ giả định |
|---|---|---|---|
| shall | Nghĩa vụ của chủ thể | phải, có nghĩa vụ | "The Seller shall deliver..." là "Bên Bán phải giao..." |
| shall not | Nghĩa vụ không làm, cấm | không được | "The Buyer shall not assign..." là "Bên Mua không được chuyển nhượng..." |
| may | Quyền, sự cho phép | có quyền, được | "Either Party may terminate..." là "Mỗi Bên có quyền chấm dứt..." |
| may not | Không được phép | không được | "The Licensee may not sublicense..." là "Bên Nhận Li-xăng không được cấp li-xăng lại..." |
| must | Điều kiện bắt buộc, yêu cầu về hình thức | phải | "Notices must be in writing" là "Thông báo phải được lập bằng văn bản" |
| will | Cam kết hoặc mô tả tương lai, tuỳ ngữ cảnh | sẽ, cam kết, phải | Đọc kỹ ngữ cảnh; nếu hợp đồng dùng "will" thay "shall" xuyên suốt thì có thể là nghĩa vụ |
Chữ "Li-xăng" trong bảng chỉ là một cách viết; nhiều văn bản dùng "giấy phép" hoặc giữ "license". Hãy theo cách khách và văn bản cùng loại đã dùng. Điều quan trọng ở đây là động từ, không phải danh từ đi kèm.
Những trường hợp "shall" không phải nghĩa vụ
Shall trong câu định nghĩa. "Affiliate shall mean..." không đặt nghĩa vụ cho ai cả, mà định nghĩa một từ. Dịch là "Công ty Liên kết có nghĩa là..." hoặc "Công ty Liên kết là...". Dịch thành "phải có nghĩa là" là lỗi văn và gây khó hiểu.
Shall với chủ ngữ là sự vật, sự kiện. "This Agreement shall be governed by..." không phải hợp đồng có nghĩa vụ gì. Câu này tuyên bố một quy tắc: "Hợp đồng này được điều chỉnh bởi...". Tương tự "The term shall commence on..." là "Thời hạn bắt đầu từ...".
Shall trong câu điều kiện. "If the Buyer shall fail to pay..." là cách viết cũ, "shall" ở đây gần như không mang nghĩa. Dịch là "Nếu Bên Mua không thanh toán...".
Shall chỉ hệ quả. "Such failure shall constitute a breach" là "Việc không thực hiện đó cấu thành vi phạm". Đây là tuyên bố về hệ quả pháp lý, không phải nghĩa vụ của sự việc.
Lỗi dịch máy hay gặp với động từ khuyết thiếu
Khi biên tập bản dịch máy của hợp đồng, đây là những lỗi bạn nên chủ động tìm, vì chúng không làm câu tiếng Việt trông sai.
- "Shall" dịch thành "sẽ" ở câu nghĩa vụ, biến cam kết thành lời hứa mơ hồ.
- "May" dịch thành "có thể", khiến người đọc không phân biệt được đây là quyền của một bên hay chỉ là khả năng xảy ra.
- "Shall not" và "may not" bị dịch lẫn với "không cần", đảo hẳn nghĩa: cấm thành không bắt buộc.
- "Shall be entitled to" dịch thừa thành "sẽ phải được quyền", vừa sai nghĩa vừa sai văn.
- "Must" và "shall" trong cùng một hợp đồng bị dịch giống hệt, trong khi người soạn có thể đã cố ý phân biệt.
- "Is required to", "agrees to", "undertakes to" bị dịch mỗi chỗ một kiểu; nên quy về cùng mức "có nghĩa vụ" nếu ngữ cảnh tương đương.
- Câu có "may, at its sole discretion" bị bỏ mất phần "theo toàn quyền quyết định của mình", làm mất giới hạn của quyền.
Cách soát nhanh: tìm kiếm trong bản gốc từng từ "shall", "may", "must", "will", đếm số lần xuất hiện, rồi kiểm từng câu tương ứng trong bản dịch. Việc này máy móc nhưng chắc chắn hơn đọc tự do.
Dặn công cụ dịch máy xử lý động từ đúng ngay từ bản nháp
Bạn có thể giảm đáng kể thời gian biên tập nếu dặn công cụ trước. Dưới đây là cách viết chỉ dẫn, bằng tiếng Việt, đặt trước mỗi đoạn cần dịch.
- Nêu loại văn bản: "Đây là điều khoản trong hợp đồng thương mại tiếng Anh."
- Nêu quy ước: "Dịch shall chỉ nghĩa vụ là phải hoặc có nghĩa vụ; shall not là không được; may chỉ quyền là có quyền hoặc được; may not là không được. Không dịch shall thành sẽ, trừ khi câu rõ ràng nói về tương lai."
- Nêu ngoại lệ: "Với câu định nghĩa dạng X shall mean Y, dịch là X có nghĩa là Y."
- Yêu cầu đánh dấu: "Sau bản dịch, liệt kê các câu có will hoặc must và cho biết bạn hiểu là nghĩa vụ hay mô tả."
- Kiểm lại danh sách máy trả về; với mỗi câu, tự quyết dựa trên toàn bộ hợp đồng, không chỉ đoạn đang dịch.
Nhớ che tên các bên và số liệu trước khi dán. Với điều khoản về động từ, bạn hầu như không cần thông tin thật; "Bên A", "Bên B" là đủ để máy hiểu cấu trúc.
Ví dụ biên tập một điều khoản hoàn chỉnh (ví dụ giả định)
Giả sử bạn nhận điều khoản sau: "The Supplier shall deliver the Goods within fourteen (14) days of the Order Date. The Buyer may reject any Goods that do not conform to the Specifications, provided that it must notify the Supplier in writing within five (5) Business Days of delivery. The Supplier will replace rejected Goods at its own cost." Bản dịch máy thường ra như sau: "Nhà cung cấp sẽ giao hàng trong vòng 14 ngày kể từ ngày đặt hàng. Người mua có thể từ chối hàng không phù hợp, miễn là phải thông báo bằng văn bản trong 5 ngày làm việc. Nhà cung cấp sẽ thay thế hàng bị từ chối bằng chi phí của mình."
Đọc lướt thì ổn, nhưng có ít nhất năm chỗ cần sửa. "Sẽ giao" phải là "phải giao", vì đây là nghĩa vụ. "Có thể từ chối" nên là "có quyền từ chối", vì đây là quyền của Bên Mua. "Nhà cung cấp", "Người mua", "hàng" phải theo đúng từ đã định nghĩa trong bảng thuật ngữ, ví dụ "Bên Cung Cấp", "Bên Mua", "Hàng Hoá", và viết hoa. Cụm "Specifications" và "Order Date" bị mất hoặc bị dịch thường, trong khi đó là từ đã định nghĩa. Đại từ "it" trong vế "it must notify" được máy hiểu đúng là Bên Mua, nhưng bản dịch nên nêu rõ chủ thể để không ai phải đoán.
Câu cuối với "will" là chỗ cần suy nghĩ. Trong ngữ cảnh này, việc thay thế hàng bị từ chối rõ ràng là cam kết của Bên Cung Cấp, nên dịch là "có nghĩa vụ thay thế" hợp lý hơn "sẽ thay thế". Bản biên tập có thể là: "Bên Cung Cấp phải giao Hàng Hoá trong vòng mười bốn (14) ngày kể từ Ngày Đặt Hàng. Bên Mua có quyền từ chối bất kỳ Hàng Hoá nào không phù hợp với Thông Số Kỹ Thuật, với điều kiện Bên Mua phải thông báo bằng văn bản cho Bên Cung Cấp trong vòng năm (05) Ngày Làm Việc kể từ ngày giao hàng. Bên Cung Cấp có nghĩa vụ thay thế Hàng Hoá bị từ chối bằng chi phí của mình." Chú ý số bằng chữ trong ngoặc cũng được giữ, vì bản gốc có.
Giữ đúng độ mạnh của cam kết
Ngoài ba động từ chính, hợp đồng còn có cả một thang cam kết: "shall use best efforts", "shall use reasonable efforts", "shall use commercially reasonable efforts", "shall endeavour". Người soạn chọn mức nào là có chủ ý, và các bên thường thương lượng từng chữ. Bản dịch phải giữ được thứ bậc đó, dù tiếng Việt không có quy ước cố định cho từng mức.
Cách làm thực tế là chốt một bảng quy đổi cho hợp đồng đang dịch, ví dụ "nỗ lực cao nhất" cho best efforts, "nỗ lực hợp lý" cho reasonable efforts, "nỗ lực hợp lý về mặt thương mại" cho commercially reasonable efforts. Bảng này đưa vào bảng thuật ngữ, kèm tiếng Anh trong ngoặc ở lần xuất hiện đầu nếu khách cần đối chiếu. Đừng để máy hay chính bạn dịch mỗi chỗ một kiểu cho đẹp câu.
Còn một điểm hay bị bỏ qua: các trạng từ đi kèm như "promptly", "immediately", "without undue delay" cũng là mức độ. "Ngay lập tức", "kịp thời", "không chậm trễ bất hợp lý" khác nhau, và việc giữ đúng khác biệt đó cũng quan trọng như giữ đúng động từ. Khi không chắc người soạn có cố ý phân biệt hay không, giữ khác biệt vẫn an toàn hơn gộp làm một.
Câu hỏi thường gặp
Shall trong hợp đồng có bao giờ dịch là "sẽ" không?
Có, nhưng hiếm, khi câu thật sự mô tả một sự việc trong tương lai mà không đặt nghĩa vụ cho ai. Phần lớn câu có "shall" trong hợp đồng là nghĩa vụ hoặc tuyên bố quy tắc, nên dịch là "phải", "có nghĩa vụ", hoặc bỏ hẳn động từ trong câu định nghĩa.
May dịch là "có thể" có sai không?
Không phải lúc nào cũng sai, nhưng "có thể" dễ bị hiểu là khả năng xảy ra. Khi "may" trao quyền cho một bên, "có quyền" hoặc "được" rõ ràng hơn. "Có thể" hợp khi câu nói về khả năng, ví dụ khoản phí có thể thay đổi.
Hợp đồng dùng will thay shall xuyên suốt thì dịch thế nào?
Một số người soạn hợp đồng kiểu mới dùng "will" để nêu nghĩa vụ. Nếu cách dùng nhất quán và ngữ cảnh rõ là cam kết, có thể dịch là "phải" hoặc "có nghĩa vụ". Khi không chắc, ghi chú người dịch và hỏi lại khách.
Shall not và may not khác nhau thế nào khi dịch?
Trong thực tế cả hai thường dịch là "không được". Khác biệt tinh tế giữa cấm và không cho phép hiếm khi cần thể hiện trong bản tiếng Việt, trừ khi hợp đồng cố ý dùng cả hai ở những chỗ khác nhau; khi đó hãy giữ hai cách diễn đạt khác nhau.
Có cách nào kiểm nhanh lỗi động từ trong bản dịch máy không?
Dùng chức năng tìm kiếm trong bản gốc cho từng từ shall, may, must, will, đếm số lần, rồi đối chiếu từng câu với bản dịch. Kèm theo đó, tìm chữ "sẽ" trong bản dịch và kiểm xem chỗ nào lẽ ra phải là "phải".
Best efforts và reasonable efforts dịch có cần khác nhau không?
Nên khác nhau. Hai cụm này thể hiện mức cam kết khác nhau mà các bên có thể đã thương lượng. Chốt một bảng quy đổi cho cả hợp đồng và giữ nhất quán; còn việc hai mức đó ràng buộc đến đâu là câu hỏi cho luật sư.