Dịch phụ đề qua bản tiếng Anh trung gian nghĩa là người dịch không làm từ lời thoại Hàn, Trung hay Nhật, mà từ một bản phụ đề tiếng Anh đã được người khác dịch và nén sẵn. Cách làm này phổ biến vì người dịch tiếng Anh nhiều hơn, nhưng nó làm rơi những thứ tiếng Việt vốn gần với bản gốc hơn tiếng Anh: xưng hô theo thứ bậc, kính ngữ, thành ngữ gốc Hán, cách gọi tên.
Bài này dành cho biên dịch viên tiếng Anh nhận dịch phim châu Á, người dịch biết tiếng gốc muốn dùng bản tiếng Anh làm tham khảo, và đơn vị phát hành muốn hiểu vì sao bản tiếng Việt đôi khi nghe lạ. Bạn sẽ thấy những gì hay mất, cách đối chiếu khi không đọc được tiếng gốc, và chỗ công cụ AI giúp được.
Vì sao bản trung gian lại phổ biến và rủi ro nằm ở đâu
Nhiều đơn vị phát hành nhận phim kèm một bộ phụ đề tiếng Anh đã căn thời gian, đôi khi gọi là tệp mẫu, rồi giao cho người dịch từng ngôn ngữ dịch từ tệp đó. Cách này tiết kiệm công căn thời gian, giữ các bản ngôn ngữ đồng bộ với nhau, và mở rộng được số người dịch có thể nhận việc. Ở thị trường Việt Nam, người dịch tiếng Anh dễ tìm hơn người dịch tiếng Hàn hay tiếng Nhật có kinh nghiệm phụ đề.
Rủi ro nằm ở chỗ bản tiếng Anh đã là một bản dịch có nén. Người dịch tiếng Anh đã phải quyết định bỏ gì để vừa tốc độ đọc, và những thứ họ bỏ thường đúng là những thứ tiếng Anh không có chỗ chứa: kính ngữ, cách xưng hô thể hiện quan hệ, các tầng lịch sự. Khi dịch tiếp sang tiếng Việt, những thứ đó đã mất từ trước, người dịch Việt không còn gì để phục hồi.
Rủi ro thứ hai là lỗi chồng lỗi. Bản tiếng Anh hiểu sai một câu, bản tiếng Việt sẽ sai theo, và không ai trong chuỗi đọc được bản gốc để phát hiện. Một câu đùa đã bị thay ở bản tiếng Anh có khi được dịch tiếp như thể là ý gốc. Vì vậy, nếu được, dự án dịch qua trung gian nên có ít nhất một người đọc được tiếng gốc làm bước kiểm.
Những gì hay rơi mất khi đi qua tiếng Anh
Bảng dưới gom các loại thông tin hay mất, kèm cách người dịch tiếng Việt có thể bù lại. Ví dụ chỉ mang tính minh hoạ chung.
| Loại thông tin | Bản tiếng Anh thường làm gì | Người dịch tiếng Việt bù thế nào |
|---|---|---|
| Xưng hô theo tuổi và thứ bậc | Dùng "you", "I" hoặc gọi tên | Xem quan hệ trong phim để chọn anh, chị, em, cô, chú, cháu |
| Cách gọi thân mật trong tiếng Hàn giữa anh chị em, bạn bè | Đổi thành tên hoặc bỏ | Dùng anh, chị, em theo đúng tuổi và giới của người gọi |
| Kính ngữ, hậu tố tôn xưng tiếng Nhật | Thường bỏ | Thể hiện bằng xưng hô và từ lịch sự như "dạ", "thưa" |
| Thành ngữ, điển cố gốc Hán | Dịch nghĩa hoặc thay bằng thành ngữ tiếng Anh | Tiếng Việt có thể dùng thành ngữ Hán Việt tương ứng nếu hợp giọng nhân vật |
| Tên người, địa danh Trung Quốc | Viết theo phiên âm La-tinh | Theo quy ước của khách, thường đọc Hán Việt cho phim cổ trang |
| Tên món ăn, đồ vật văn hoá | Dịch theo nghĩa hoặc giải thích | Nhiều món đã có tên quen ở Việt Nam, dùng tên đó |
Dòng về tên riêng gốc Hán cần chú ý riêng. Với phim cổ trang, khán giả Việt quen tên đọc theo âm Hán Việt; dịch từ bản tiếng Anh thì chỉ có phiên âm La-tinh, và đổi ngược sang Hán Việt chỉ chắc khi biết chữ Hán gốc, vì một âm La-tinh ứng với nhiều chữ. Hỏi khách xin danh sách tên bằng chữ gốc, hoặc bảng tên đã dùng ở các phần trước của bộ phim.
Xưng hô là chỗ người dịch tiếng Việt lấy lại được nhiều nhất
Tiếng Việt gần với tiếng gốc hơn tiếng Anh. Tiếng Hàn, tiếng Nhật và tiếng Trung đều phân biệt quan hệ, tuổi tác, mức thân sơ trong cách gọi nhau. Tiếng Việt cũng vậy, thậm chí phân chia còn chi tiết hơn. Đây là chỗ bản tiếng Việt có thể trung thành với bản gốc hơn bản tiếng Anh, nếu người dịch chịu khó xem phim.
Lập bảng quan hệ trước khi dịch. Xem tập đầu, ghi ai lớn tuổi hơn ai, ai là cấp trên, ai là họ hàng, ai thân với ai. Bảng này quyết định xưng hô cho cả bộ. Phụ đề tiếng Anh không giúp được ở bước này; hình ảnh, cách cúi chào, giọng nói và bối cảnh mới giúp.
Theo dõi quan hệ thay đổi. Phim tình cảm hay có chỗ hai nhân vật đổi cách gọi nhau, từ lịch sự sang thân mật. Bản gốc thường đánh dấu khoảnh khắc đó rất rõ, có khi là cả một cảnh. Bản tiếng Anh có thể chỉ để lại một câu bình thường. Nếu bạn đọc được chút tiếng gốc hoặc có người đọc giúp, hãy tìm những cảnh này và đổi xưng hô đúng lúc.
Đừng nhảy xưng hô giữa chừng vì tiện chữ. Đổi "anh em" sang "cậu tớ" giữa một cảnh chỉ để ngắn hơn vài ký tự làm khán giả tưởng quan hệ đã đổi. Giữ nhất quán, rút gọn ở chỗ khác.
Đối chiếu với bản gốc khi bạn không đọc được tiếng gốc
Người dịch tiếng Anh không cần thông thạo tiếng gốc để giảm rủi ro. Một số cách làm thực tế:
- Xin khách kịch bản gốc hoặc bản chép lời gốc, kể cả khi bạn không đọc được. Nó giúp người kiểm sau bạn và giúp bạn tra tên riêng.
- Xem phim có tiếng, nghe cách nhân vật gọi nhau. Nhiều từ gọi thân mật hay hậu tố kính ngữ nghe nhiều lần là nhận ra, dù không học ngôn ngữ đó.
- Đánh dấu những câu bản tiếng Anh nghe lạ, cụt hoặc mâu thuẫn với hình. Đây thường là chỗ bản trung gian đã nén mạnh hoặc hiểu sai.
- Gửi danh sách câu đánh dấu cho người đọc được tiếng gốc trong nhóm, hoặc đề nghị khách bố trí một người kiểm.
- Với thành ngữ, câu thơ, điển cố, hỏi khách bản gốc chữ Hán hoặc nhờ người biết chữ Hán tra, thay vì dịch lại từ bản tiếng Anh đã diễn ý.
Ghi chú các chỗ chưa chắc trong tệp giao, theo cách khách quy định. Khách thà biết có năm câu cần kiểm còn hơn nhận một bản trông hoàn hảo nhưng có lỗi không ai thấy.
Chữ trên hình, lời bài hát và câu đùa văn hoá
Phim Hàn, Trung, Nhật thường có nhiều chữ trên hình: tin nhắn điện thoại, biển hiệu, tiêu đề tập, chữ chạy trong chương trình giải trí. Tệp phụ đề tiếng Anh mẫu có khi dịch hết, có khi chỉ dịch những chữ cần cho cốt truyện, có khi bỏ sót. Người dịch tiếng Việt nên xem hình và tự hỏi chữ nào người xem cần đọc mới hiểu cảnh, rồi đối chiếu với tệp mẫu để không thiếu. Nếu khách có quy ước riêng cho loại phụ đề này, như đặt ở đầu khung hình hay viết in nghiêng, làm theo quy ước đó.
Lời bài hát trong phim, nhất là nhạc phim có lời mang ý nghĩa với cảnh, thường bị bản tiếng Anh dịch thoáng để giữ vần. Dịch tiếp từ bản đã dịch thoáng sẽ xa bản gốc thêm một bước. Khi lời bài hát quan trọng, xin khách lời gốc và hỏi người biết tiếng.
Câu đùa dựa trên chơi chữ, tiếng địa phương hay văn hoá đại chúng của nước gốc là nơi bản tiếng Anh hay thay hẳn bằng câu đùa kiểu Mỹ. Dịch câu đó sang tiếng Việt nghe lạc lõng trong miệng nhân vật châu Á. Nếu không truy được câu gốc, ít nhất hãy chọn một cách nói trung tính, không mang dấu văn hoá Mỹ, và đánh dấu để người kiểm xem lại.
AI giúp gì trong dịch qua trung gian
Công cụ dịch máy và chatbot hiện xử lý được tiếng Hàn, tiếng Trung, tiếng Nhật ở mức đọc hiểu khá, nên chúng có thể làm một bước đối chiếu thô: đưa câu gốc và câu tiếng Anh, hỏi hai câu có khớp nghĩa không, câu gốc có kính ngữ hay cách xưng hô gì mà bản tiếng Anh bỏ. Đây là công cụ phát hiện chỗ đáng nghi, không phải công cụ quyết định. Máy có thể giải thích sai sắc thái, nhất là với tiếng lóng, giọng địa phương và câu đùa.
Một cách dùng khác là nhờ máy liệt kê tên riêng trong kịch bản gốc kèm chữ gốc, để bạn đối chiếu với danh sách tên của khách. Với tên gốc Hán, máy có thể gợi âm Hán Việt, nhưng phải kiểm lại với từ điển hoặc người biết chữ, vì một chữ có thể có nhiều âm đọc.
Như mọi dự án phụ đề, kịch bản và lời thoại của phim chưa phát hành không được đưa vào công cụ bên ngoài nếu hợp đồng chưa cho phép. Khi được phép, chỉ đưa từng câu cần kiểm, không đưa cả tập.
Danh sách kiểm riêng cho phụ đề dịch qua trung gian
Ngoài danh sách kiểm phụ đề thông thường về ký tự, tốc độ đọc và thời gian, bản dịch qua trung gian nên có thêm một lượt kiểm riêng:
- Xưng hô nhất quán với bảng quan hệ đã lập, và đổi đúng ở những cảnh quan hệ thay đổi.
- Tên người, địa danh theo đúng quy ước của khách, thống nhất với các phần trước của bộ phim.
- Thành ngữ, câu thơ, điển cố đã đối chiếu với bản gốc hoặc được ghi chú là chưa kiểm.
- Món ăn, đồ vật, ngày lễ dùng tên quen thuộc với khán giả Việt nếu có.
- Những câu bản tiếng Anh nghe lạ đã được đánh dấu và có người đọc tiếng gốc xem.
- Không còn dấu vết của văn phong tiếng Anh, như "Oh my god" dịch thẳng hay câu bị động kiểu tiếng Anh.
Dòng cuối là lỗi khó nhận ra nhất khi dịch qua trung gian. Nhân vật Hàn Quốc nói tiếng Việt mà nghe như người Mỹ là dấu hiệu bản dịch đã bám bản tiếng Anh quá sát. Đọc to vài cảnh và tự hỏi người cùng tuổi, cùng hoàn cảnh với nhân vật ở Việt Nam sẽ nói câu này thế nào.
Câu hỏi thường gặp
Dịch phụ đề phim Hàn từ bản tiếng Anh có được không?
Được và khá phổ biến, nhưng bản tiếng Anh đã là bản dịch có nén, nên xưng hô, kính ngữ, sắc thái thường đã mất. Người dịch cần xem phim kỹ để khôi phục xưng hô, và dự án nên có người đọc được tiếng gốc kiểm những chỗ nghi ngờ.
Tên nhân vật phim Trung Quốc nên để phiên âm hay đọc Hán Việt?
Theo quy ước của khách và thói quen khán giả. Phim cổ trang thường dùng âm Hán Việt. Muốn đổi sang Hán Việt cho chắc phải biết chữ Hán gốc, vì một phiên âm La-tinh ứng với nhiều chữ. Nên xin khách danh sách tên bằng chữ gốc.
Không biết tiếng Nhật thì làm sao biết bản tiếng Anh đã bỏ kính ngữ?
Nghe phim có tiếng, các hậu tố tôn xưng và cách gọi lặp lại nhiều lần nên dễ nhận ra. Kết hợp với hình ảnh như cúi chào, bối cảnh công sở, quan hệ tuổi tác để chọn xưng hô tiếng Việt, và nhờ người biết tiếng kiểm chỗ chưa chắc.
Có nên dùng AI dịch thẳng từ tiếng Hàn sang tiếng Việt thay cho bản tiếng Anh không?
Có thể dùng làm bản tham khảo song song để phát hiện chỗ bản tiếng Anh lệch, nếu hợp đồng cho phép. Nhưng máy hay sai ở tiếng lóng, câu đùa, giọng địa phương, nên kết quả vẫn phải qua người đọc được tiếng gốc.
Xưng hô trong phụ đề phim châu Á có nên giữ nguyên kiểu gọi gốc không?
Phần lớn khách muốn chuyển sang xưng hô tiếng Việt tương ứng như anh, chị, em, cô, chú. Một số bộ phim có khán giả quen giữ một vài cách gọi gốc. Làm theo bản hướng dẫn của khách và giữ nhất quán cả bộ.
Thành ngữ gốc Hán trong phim nên dịch thế nào?
Nếu tiếng Việt có thành ngữ Hán Việt hoặc thành ngữ thuần Việt tương ứng và hợp giọng nhân vật thì dùng. Đừng dịch lại từ bản tiếng Anh đã diễn ý, vì dễ mất hình ảnh gốc. Khi chưa chắc, ghi chú để người biết chữ Hán kiểm.