Dịch câu dài trong văn bản pháp lý đúng cách là tìm lõi câu trước (ai, phải hoặc được làm gì), rồi gắn lần lượt từng điều kiện, ngoại lệ và giới hạn vào lõi đó theo đúng quan hệ của bản gốc. Tách một câu tiếng Anh dài thành vài câu tiếng Việt là được phép, với điều kiện không câu nào bị mất chủ thể hay đổi phạm vi áp dụng.
Câu tám mươi chữ một mạch, ba tầng ngoại lệ lồng nhau, là chuyện thường trong hợp đồng tiếng Anh. Dịch máy xử lý loại câu này kém nhất: nó hay gắn nhầm điều kiện vào vế khác, hoặc cắt câu ở chỗ làm đứt quan hệ. Bài này đưa ra cách phân tích, cách xử lý các cụm nối hay gặp và cách tự kiểm bằng một sơ đồ đơn giản.
Vì sao văn pháp lý tiếng Anh viết câu dài
Câu dài trong hợp đồng không phải vì người soạn thích văn phức tạp. Họ muốn mọi điều kiện, ngoại lệ, giới hạn của một nghĩa vụ nằm trong cùng một câu, để không ai tách ra đọc riêng một phần rồi bỏ qua phần còn lại. Mỗi vế phụ là một hàng rào quanh nghĩa vụ chính.
Tiếng Việt chịu được câu dài, nhưng kém hơn tiếng Anh ở chỗ không có các đại từ quan hệ và dấu hiệu ngữ pháp để chỉ vế nào bổ nghĩa cho cái gì. Một câu tiếng Việt chín mươi chữ với bốn chữ "mà" và ba chữ "thì" sẽ khiến người đọc lạc. Vì vậy người dịch thường phải chọn giữa giữ một câu dài nhưng sắp lại thứ tự, hoặc tách thành vài câu có nhắc lại chủ thể.
Cả hai cách đều được, miễn giữ đúng ba thứ: nghĩa vụ hoặc quyền chính thuộc về ai, các điều kiện áp dụng cho phần nào của câu, và ngoại lệ loại trừ phần nào. Câu dịch đọc vụng một chút vẫn chấp nhận được; câu dịch trơn tru nhưng gắn ngoại lệ vào sai chỗ thì không.
Bốn bước phân tích một câu dài trước khi dịch
Trước khi gõ chữ tiếng Việt nào, hãy dành vài phút phân tích câu tiếng Anh theo bốn bước sau. Với câu thật sự phức tạp, làm trên giấy nhanh hơn làm trên màn hình.
- Tìm lõi câu: chủ ngữ chính và động từ chính, thường đi với shall hoặc may. Gạch dưới chúng. Ví dụ "The Licensee shall pay the Royalty".
- Đánh dấu các vế phụ: đóng ngoặc mỗi vế bắt đầu bằng if, unless, provided that, subject to, notwithstanding, except, in the event that, to the extent that.
- Xác định mỗi vế phụ gắn vào đâu: vào cả lõi câu, vào một danh từ, hay vào một vế phụ khác. Đây là bước máy hay sai nhất.
- Viết sơ đồ một dòng: ví dụ "[Trừ khi A] Bên X phải làm B [trong thời hạn C] [với điều kiện D áp dụng cho C]". Sơ đồ này là khung để dựng câu tiếng Việt.
Khi đã có sơ đồ, bạn có thể đưa chính sơ đồ đó cho công cụ dịch máy kèm câu gốc, và yêu cầu nó dịch theo cấu trúc đã phân tích. Bản nháp sẽ sát hơn nhiều so với để máy tự đoán.
Các cụm nối hay gặp và cách dịch
Những cụm dưới đây quyết định quan hệ giữa các vế. Dịch sai một cụm là đổi phạm vi của cả câu. Cách dịch là gợi ý thường dùng; kiểm bảng thuật ngữ của khách nếu có.
| Cụm tiếng Anh | Chức năng | Cách dịch thường dùng | Điểm cần chú ý |
|---|---|---|---|
| notwithstanding | Vế này thắng quy định khác | bất kể, mặc dù có quy định tại | Xác định rõ nó thắng điều khoản nào, thường được dẫn số |
| subject to | Vế chính bị giới hạn bởi quy định khác | tuỳ thuộc vào, theo quy định tại, với điều kiện tuân thủ | Ngược chiều với notwithstanding; dịch lẫn hai cụm là đảo thứ bậc |
| provided that | Điều kiện hoặc giới hạn kèm theo | với điều kiện là | Có khi mở đầu một ngoại lệ thay vì điều kiện; đọc kỹ |
| to the extent that | Chỉ áp dụng trong phạm vi | trong phạm vi mà | Đừng dịch thành "nếu"; "trong phạm vi" hẹp hơn |
| without prejudice to | Không ảnh hưởng quyền khác | không ảnh hưởng đến | Giữ đủ đối tượng không bị ảnh hưởng |
| including without limitation | Liệt kê không đóng | bao gồm nhưng không giới hạn ở | Không được dịch thành danh sách đóng |
Cặp dễ nhầm nhất là notwithstanding và subject to. Một cái nói "điều này thắng", cái kia nói "điều này thua". Khi soát bản dịch máy, tìm cả hai cụm trong bản gốc và kiểm từng chỗ.
Ví dụ phân tích một câu (ví dụ giả định)
Câu gốc: "Notwithstanding Clause 9.1, the Supplier shall not be liable for any delay in delivery to the extent that such delay is caused by the Buyer's failure to provide the Specifications, provided that the Supplier has notified the Buyer of such failure within three (3) Business Days." Lõi câu là "the Supplier shall not be liable for any delay in delivery". Vế "Notwithstanding Clause 9.1" gắn vào cả lõi câu, nói rằng quy tắc này thắng điều 9.1. Vế "to the extent that..." giới hạn phạm vi miễn trách nhiệm. Vế "provided that..." đặt điều kiện cho việc miễn trách nhiệm.
Bản dịch máy thường gặp: "Bất kể Điều 9.1, Nhà cung cấp sẽ không chịu trách nhiệm cho bất kỳ sự chậm trễ nào nếu sự chậm trễ do Người mua không cung cấp Thông số, với điều kiện Nhà cung cấp đã thông báo trong 3 ngày làm việc." Câu này có ba vấn đề: "sẽ không chịu trách nhiệm" nên là "không phải chịu trách nhiệm"; "nếu" làm mất ý "trong phạm vi", tức là nếu chậm trễ chỉ một phần do Bên Mua thì miễn trách nhiệm cũng chỉ một phần; và "thông báo" thiếu đối tượng được thông báo và nội dung thông báo.
Bản biên tập: "Bất kể quy định tại Điều 9.1, Bên Cung Cấp không phải chịu trách nhiệm đối với việc chậm giao hàng, trong phạm vi việc chậm trễ đó là do Bên Mua không cung cấp Thông Số Kỹ Thuật, với điều kiện Bên Cung Cấp đã thông báo cho Bên Mua về việc không cung cấp đó trong vòng ba (03) Ngày Làm Việc." Câu vẫn dài, nhưng mỗi vế giữ đúng chỗ của nó.
Khi nào nên tách câu và tách thế nào
Tách khi có từ ba vế phụ trở lên. Câu tiếng Việt có hơn ba vế phụ thường khó đọc. Có thể tách phần điều kiện hoặc ngoại lệ thành câu riêng, mở đầu bằng "Quy định tại câu trên áp dụng với điều kiện..." hoặc "Việc miễn trách nhiệm nêu trên chỉ áp dụng khi...".
Luôn nhắc lại chủ thể khi tách. Câu thứ hai không được bắt đầu bằng "Nó" hay bỏ chủ ngữ. Viết lại "Bên Cung Cấp" hoặc "Việc miễn trách nhiệm nêu trên" để không ai phải đoán.
Không tách nếu làm đổi thứ tự ưu tiên. Câu mở bằng "Notwithstanding" mà bị tách để vế đó xuống cuối có thể khiến người đọc hiểu nó như một ghi chú phụ. Giữ "Bất kể..." ở đầu câu chính.
Giữ nguyên cấu trúc điểm liệt kê. Nếu bản gốc đã chia câu thành các điểm (a), (b), (c), giữ nguyên các điểm và giữ nguyên chữ "and" hoặc "or" giữa chúng, vì "và" với "hoặc" ở điểm cuối quyết định các điều kiện là cộng dồn hay lựa chọn.
Lỗi dịch máy hay gặp với câu dài
Khi biên tập bản dịch máy của câu dài, những lỗi dưới đây xuất hiện thường xuyên đến mức nên kiểm có chủ đích, không đợi tình cờ thấy.
- Vế "provided that" bị gắn vào vế phụ gần nhất thay vì vào lõi câu.
- Chữ "or" giữa hai điều kiện dịch thành "và", biến điều kiện lựa chọn thành điều kiện cộng dồn.
- Đại từ "such", "it", "the same" không được xác định, bản dịch dùng "này", "đó" mơ hồ.
- Vế bị bỏ sót hẳn vì máy gộp hai vế có cấu trúc giống nhau.
- Cụm "to the extent that" và "if" dịch giống nhau.
- Câu bị cắt đôi ở chỗ dấu chấm phẩy, câu sau mất chủ ngữ.
- Phủ định ở vế đầu ("shall not") bị bỏ quên khi câu dài, vế sau dịch như câu khẳng định.
Một mẹo hữu ích: sau khi dịch xong, che bản gốc lại, đọc riêng câu tiếng Việt và tự vẽ lại sơ đồ một dòng từ câu đó. So với sơ đồ bạn vẽ từ bản gốc. Nếu hai sơ đồ khác nhau, câu dịch có vấn đề.
Chiều ngược lại: câu dài tiếng Việt sang tiếng Anh
Văn bản pháp lý tiếng Việt cũng có câu dài, nhưng dài theo kiểu khác: chuỗi liệt kê nối bằng dấu phẩy, nhiều cụm "trừ trường hợp", "trong trường hợp", "theo quy định tại", và thường thiếu chủ ngữ rõ ràng. Khi dịch sang tiếng Anh, bạn không thể giữ câu thiếu chủ ngữ, vì câu tiếng Anh pháp lý cần biết ai chịu nghĩa vụ. Phải xác định chủ thể từ ngữ cảnh của cả điều khoản, và khi không xác định được, ghi chú người dịch thay vì đoán.
Một khó khăn nữa là chữ "và", "hoặc", "và/hoặc" trong tiếng Việt đôi khi được dùng lỏng hơn trong tiếng Anh. Bản gốc viết "cá nhân, tổ chức" có thể mang nghĩa "cá nhân hoặc tổ chức" hoặc "cá nhân và tổ chức" tuỳ ngữ cảnh. Bản dịch tiếng Anh sẽ buộc phải chọn, nên hãy chọn theo cách hiểu phổ biến của văn bản cùng loại, và nếu sự lựa chọn có thể thay đổi nghĩa vụ, ghi chú lại.
Áp dụng cùng bốn bước phân tích như chiều Anh – Việt: tìm lõi câu, đánh dấu vế phụ, xác định chỗ gắn, viết sơ đồ một dòng. Riêng với tiếng Việt, thêm một bước: điền chủ ngữ ẩn vào sơ đồ và đánh dấu những chỗ bạn đã tự điền, để người soát thứ hai kiểm lại đúng những chỗ đó.
Dùng AI đúng chỗ với câu dài
AI hữu ích ở bước phân tích hơn là ở bước dịch thẳng. Bạn có thể dán câu gốc đã che tên các bên và hỏi: "Phân tích cấu trúc câu sau: chủ ngữ chính, động từ chính, các vế phụ và mỗi vế phụ bổ nghĩa cho phần nào. Không dịch." Câu trả lời giúp bạn kiểm lại phân tích của mình. Nếu máy và bạn hiểu khác nhau, đó là câu bạn cần đọc thêm lần nữa.
Bước tiếp theo, đưa cả câu gốc lẫn sơ đồ đã chốt và yêu cầu dịch theo đúng sơ đồ. Kèm bảng thuật ngữ và quy ước dịch shall, may đã thống nhất. Bản nháp lúc này thường đã đúng cấu trúc; việc của bạn là chỉnh văn và kiểm số liệu.
Điều không nên làm là nhờ máy "viết lại câu cho dễ hiểu" rồi dùng bản viết lại đó làm bản dịch. Bản viết lại có thể bỏ những hàng rào mà người soạn cố ý dựng. Viết lại cho dễ hiểu là việc của bản tóm tắt cho khách, nếu khách yêu cầu và hiểu đó không phải bản dịch.
Câu hỏi thường gặp
Có được tách một câu tiếng Anh dài thành nhiều câu tiếng Việt không?
Được, nếu không làm mất chủ thể, không đổi phạm vi của điều kiện và ngoại lệ, và không đổi thứ tự ưu tiên. Mỗi câu tách ra phải nhắc lại chủ thể hoặc đối tượng để người đọc không phải đoán.
Notwithstanding và subject to khác nhau thế nào?
Notwithstanding cho biết quy định đang đọc thắng quy định được nhắc tới. Subject to cho biết quy định đang đọc bị giới hạn bởi quy định được nhắc tới. Hai cụm ngược chiều nhau, dịch lẫn là đảo thứ bậc giữa các điều khoản.
To the extent that dịch là "nếu" có được không?
Không nên. "Nếu" là có hoặc không, còn "trong phạm vi mà" cho phép áp dụng một phần. Ví dụ miễn trách nhiệm trong phạm vi chậm trễ do bên kia gây ra khác với miễn toàn bộ nếu bên kia có lỗi.
Làm sao kiểm câu dịch dài có đúng cấu trúc không?
Che bản gốc, đọc riêng câu tiếng Việt và vẽ lại sơ đồ một dòng gồm lõi câu, điều kiện, ngoại lệ. So với sơ đồ vẽ từ bản gốc. Hai sơ đồ khác nhau là câu dịch có vấn đề.
Nhờ AI phân tích cấu trúc câu có an toàn không?
An toàn hơn nhờ dịch thẳng, miễn bạn che tên các bên, số tiền và thông tin nhận diện trước khi dán. Kết quả phân tích chỉ để đối chiếu với phân tích của bạn, không thay bước tự đọc.
Chữ "or" và "and" ở cuối danh sách điểm có quan trọng không?
Rất quan trọng. "And" thường có nghĩa các điều kiện phải đủ cùng lúc, "or" thường có nghĩa chỉ cần một. Dịch lẫn hai chữ này là đổi hẳn điều kiện áp dụng, nên luôn kiểm riêng từ nối ở điểm áp chót.